URBANI PREPOROD U 19. VEKU: Dela Aleksandra Bugarskog, arhitekte modernog Beograda

0
166

Posle odlaska poslednje turske posade iz Beograda 1867. godine, nastalo je, i u arhitekturi, novo doba u razvoju Beograda. Iste godine, Emilijan Josimović izradio je prvi savremeni urbanistički plan. Svakako najznačajniji tadašnji arhitekta bio je Aleksandar Bugarski (1835-1891).

Rođen je 1835. godine u Eperjesu, u Mađarskoj (danas Prešov, Slovačka). Jedan je od prvih školovanih srpskih arhitekata. Studije arhitekture završio je u Budimpešti, a u Beograd je došao 1867. godine i zaposlio se u Ministarstvu građevina. Bio je oženjen i imao je dvoje dece. To je ukratko gotovo sve što se zna o životu Bugarskog, ali o njemu najbolje govore njegova dela, kojih u Srbiji ima dosta.

U Beograd još niko nije stigao a da se nije susreo sa delima Aleksandra Bugarskog – Narodnim pozorištem na Trgu Republike i zgradom Starog dvora, u kojoj se danas nalazi Skupština grada Beograda.

U Cara Uroša 11 se posle skoro dve decenije ponovo gradi (FOTO)

Narodno pozorište

Prvo delo tada mladog arhitekte bila je zgrada Narodnog pozorišta na Stambol kapiji. Međutim, poverenje da projektuje tako važnu zgradu od nacionalnog značaja Bugarski je dobio nakon poverenog mu posla da za privremeni rad pozorišta rekonstruiše salu kafane „Engleska kraljica“ u Kosmajskoj 51 (današnja Maršala Birjuzova). Narodno pozorište izgrađeno je na zahtev kneza Mihaila 1869. godine. Projektovanju zgrade nacionalnog teatra arhitekta Bugarski pristupio je po postupku koji se tada primenjivao za pozorišne zgrade svugde u Evropi.

Spoljna fasada projektovana je tipično za vreme u kome je zgrada nastala, kada su postojala ustaljena akademska pravila za projektovanje određenih vrsta građevina. Građena je po ugledu na Milansku skalu, ali sa znatno slabijim kvalitetom materijala. Najviše pažnje Bugarski je obratio na fasadu prema Trgu. Bečki majstori obradili su gipsanim radovima i pozlatom tavanicu gledališta i površine parapeta i zidova. U Beču je nabavljena gotovo sva oprema. U opremanju unutrašnjosti, pored Bugarskog, bili su uposleni i Emilijan Josimović i slikar Steva Todorović, kome je Bugarski kasnije projektovao kuću.

FOTO: Starogradski.com
FOTO: Starogradski.com

Sama zgrada pretrpela je znatna oštećenja, pa je zbog toga renovirana više puta. Prve popravke urađene su još početkom 20. veka, ali do izmene klasicističke koncepcije rešenja Aleksandra Bugarskog dolazi u razdoblju od 1911. do 1922. godine. Tada se, prema projektu Josifa Bukavca, dodaju masivni bočni piloni (kule) sa obe strane ulaza i menja plastična dekoracija u duhu secesije. Pozorište je obnavljano i u razdoblju od 1986. do 1989. godine.

STANARI STARE ZGRADE SAMI PRIKUPILI NOVAC I UGRADILI LIFT

Stari dvor

Izgradnja Narodnog pozorišta donela je Aleksandru Bugarskom veliki ugled. Desetak godina posle izgradnje pozorišta, 1884. godine, Bugarski projektuje svoje najznačajnije delo u srpskoj prestonici – Stari dvor, u kome se danas nalazi Skupština grada Beograda.

Danas po mnogome ne liči na dvorsko zdanje u koje su se uselili kralj Milan Obrenović i njegova žena Natalija. Uglavnom zbog oštećenja od bombardovanja tokom dva svetska rata, obnove i rekonstrukcije su preduzimane u nekoliko navrata do polovine prošlog veka. Najveće promene dogodile su se tokom obnove 1947. godine prema projektu arhitekte Dragiše Brašovana.

To je bila, po spoljnoj arhitekturi, najlepša zgrada u Beogradu krajem 19. veka. Sve četiri fasade oblikovane su u duhu akademizma sa ukrasnim delovima preuzetim iz renesansne i barokne arhitekture. Najbogatije je obrađena fasada prema vrtu, a njene glavne karakteristike predstavljaju karijatide u visini prvog sprata. Karijatide, ženske statue u dugim haljinama, se ponavljaju i na fasadi prema Ulici kralja Milana.

FOTO: Starogradski.com
FOTO: Starogradski.com

Najveće površine Starog dvora zauzimaju prostorije poput dvorana za prijeme i trpezarija. Osim raskošnih salona, u Starom dvoru nalazila se i biblioteka sa više hiljada knjiga, kao i mala kapela, opremljena u duhu pravoslavnih crkava. O unutrašnjoj dekoraciji brinula se komisija u kojoj su, pored Aleksandra Bugarskog, bili profesor Velike škole Mihailo Valtrović i slikar Domeniko d’Andrea. Za opremanje dvora vezuje se ime Jovana Ilkića, takođe uglednog srpskog arhitekte. Kao i Narodno pozorište, i Stari dvor opreman je materijalima i nameštajem iz Beča.

GRAD IZDAJE U ZAKUP POSLOVNE PROSTORE: Najskuplji lokali su u strogom centru. Šta od toga imaju Starograđani?

Kuće u Knez Mihailovoj

Pored projektovanja ovakva dva reprezentativna objekta, Aleksandar Bugarski potpisao je projekte za više od stotinu zgrada i kuća u Beogradu. Neke od tih građevina više nema ili su izmenjene do neprepoznatljivosti.

U Knez Mihailovoj, nekadašnjoj Delijskoj ulici, sva gradnja je krajem 19. veka bila poverena školovanim arhitektama. U vremenu od 1872. do 1884. godine, u Knez Mihailovoj ulici, Aleksandar Bugarski dobio je da projektuje desetak kuća. Danas ih ima svega nekoliko. Jedna od retkih sačuvanih do današnjih dana je kuća u broju 18, koja spada u najbolje primerke eklekticizma u Beogradu. Pripadala je Kosti Mesaroviću, bogatom trgovcu i članu uprave Narodne banke.

Panđelina kuća u broju 37 sagrađena je 1872. godine. Kada je podignuta, imala je prizemlje i sprat i najbogatije ukrašenu fasadu u gradu. Nadziđivanje drugog sprata, usklađeno s prvobitnim rešenjem, urađeno je 1901. godine. Kuću je iste godine kupio Nikola Spasić i ostavio je Invalidskom fondu sv. Đorđa.

1542798127134-46485676_1942725929146506_201328898397437952_o

Za kuće u Knez Mihailovoj 38 i 40 se pretpostavlja da ih je takođe projektovao Bugarski za bogatog trgovca Radovana Barlovca. Podignute su između 1870. i 1875. godine na mestu gde se nekada nalazio turski han. U broju 38 nekada se nalazio hotel „Rusija“, ali je zgrada više puta menjala namenu. Između dva svetska rata u njoj je bilo sedište Beogradske trgovačke banke. Od 1945. zgrada ima stambenu namenu sa prizemljem namenjenim trgovini.

Mnoge kuće koje je projektovao Aleksandar Bugarski porušene su za vreme bombardovanja Beograda 1941. i 1945. godine. Međutim, mnogi Beograđani sećaju se kuće na mestu zgrade „Progresa“, u kojoj se nekada nalazila galerija „Sebastijan“, na uglu ulica Knez Mihailove i Zmaj Jovine. Srušene su kuće u na Zelenom vencu 14, Hercegovačkoj 7, Brankovoj 24, gde se nalazio dom slikara Steve Todorovića, koji je zajedno sa Bugarskim radio na uređenju unutrašnjosti Narodnog pozorišta.

(Starogradski.com)

OSTAVI ODGOVOR