Milorad Petrović Seljančica

Uvodni portret i kulturni značaj

Milorad M. Petrović, u srpskoj kulturi i kolektivnom pamćenju poznatiji pod toplim i ponosnim nadimkom Seljančica, predstavlja jednu od najplodnijih, najpopularnijih i ujedno najtragičnijih poetskih ličnosti s početka dvadesetog veka. Bio je seoski učitelj, rodoljub, pesnik iskonskog šumadijskog pejzaža i nepokolebljivi boem beogradske Skadarlije. Malo je autora u celokupnoj istoriji srpske i južnoslovenske književnosti čije su pesme u tolikoj meri postale nerazdvojni deo nacionalnog bića i muzičkog folklora. Gotovo da nema čoveka koji ne zna stihove pesama Jesen stiže, dunjo moja, Igrale se delije, „Čini se, čini“, „Zarudela zora na Moravi“, „Ne luduj, Lelo“ ili „Moj jablane“, a da pri tom ogroman broj ljudi i danas veruje da je reč o prastarim, anonimnim narodnim umotvorinama.

Seljančicin značaj za razvoj starogradske i varoške muzike neraskidivo je povezan sa fenomenom pozorišnih komada s pevanjem s kraja devetnaestog i početka dvadesetog veka. Njegova čuvena pozorišna drama „Čučuk Stana“, prvi put izvedena u beogradskom Narodnom pozorištu 1907. godine, bila je pravi muzički rasadnik iz kojeg su, zahvaljujući kompozitorskom geniju Isidor Bajić, iznikle najlepše varoške melodije. Pored Bajića, Seljančicine stihove su sa oduševljenjem komponovali velikani srpske muzike poput Stanislav Binički i Stevan Hristić. Petrović je u gradske salone i kafane uneo miris pokošene trave, zrelih dunja na ormanu, seoskih moba i devojačkih kola, stvorivši jedinstveni žanrovski spoj seoske idile i građanske sentimentalnosti, o čemu detaljno govori studija Pesnici čije su pesme postale muzički repertoar. U muzikološkom pogledu, pesma „Jesen stiže, dunjo moja“ predstavlja remek-delo građanske pastoralne lirike. Motiv žute dunje na ormanu – taj arhetipski miris starih srpskih i vojvođanskih kuća – u Seljančicinom stihu dobio je funkciju vizuelnog i mirisnog sidra koje budi sećanje na prošlo leto i neostvarenu ljubav. Bajićeva melodija u laganom tročetvrtinskom ritmu valcera dala je ovim stihovima eleganciju bečkog bidermajera, dok je tekst sačuvao sirovu toplinu šumadijskog srca. Ta sinteza objašnjava zašto je pesma sa podjednakim žarom prihvaćena u otmenim salonima beogradske Knez Mihailove ulice i u blatnjavim šumadijskim selima. Sa druge strane, koračnica „Igrale se delije“ nosila je ritam narodnog kola u poletnom dvočetvrtinskom taktu, slaveći snagu i vitalnost naroda koji je kroz vekove ropstva sačuvao veru u slobodu.

Poreklo i rane godine

Milorad Petrović je rođen 1875. godine u Velikoj Ivanči, pitomom selu podno planine Kosmaj, u srcu Šumadije. Poticao je iz ugledne seljačke porodice koja je duboko držala do narodnih običaja, epskih predanja i porodične časti. Njegov deda po ocu bio je učesnik srpskih ustanaka, a u kući se uz ognjište redovno pevalo uz gusle i pripovedalo o hajducima i ustaničkim vođama. Odrastajući među kosmajskim hrastovima i vinogradima, mali Milorad je upijao živopisan narodni govor, ritam narodne pesme i melodiju seoskih svirala.

Nakon završene osnovne škole u rodnom selu i gimnazijskog školovanja u Beogradu, Petrović upisuje čuvenu Učiteljsku školu u Aleksincu, a potom je završava u Knjaževcu. Biti učitelj u tadašnjoj Srbiji nije bilo samo zanimanje; bio je to apostolski poziv prosvetitelja naroda. Mladi Milorad je sa oduševljenjem prihvatio svoju učiteljsku misiju. Službovao je po zabitim šumadijskim selima – u Ranilovcu, Stojniku, Koraćici i Velikoj Ivanči. Učitelj Milorad nije samo učio decu pismenosti i računu; on je sa seljacima radio na polju, svirao violinu na saborima, osnivao pevačke horove i beležio narodne običaje i pesme. Upravo iz te neraskidive vezanosti za seoskog čoveka rođen je njegov književni pseudonim – Seljančica.

Učiteljevanje, Beograd i skadarlijska boemija

Krajem devetnaestog veka, privučen kulturnim životom prestonice, Seljančica prelazi u Beograd, gde dobija mesto učitelja u osnovnoj školi na Paliluli. Njegov dolazak u Beograd označio je početak njegovog burnog i plodnog boemskog života. Seljančica je bio čovek nesvakidašnjeg šarma: naočit, plećat Šumadinac, koji je prkosno i ponosno hodao Terazijama i Knez Mihailovom uvek odeven u tradicionalnu narodnu nošnju – u suknenim čakširama, vezenom zubunu, opancima i sa šajkačom na glavi. Odbijao je građansko odelo, želeći da i svojim izgledom pokaže privrženost srpskom selu.

Brzo je postao jedna od centralnih figura beogradske boemije. Njegove stanice bile su kafane „Dardaneli“, „Pozorišna kafana“, „Makedonija“, a pre svega skadarlijske oaze „Tri šešira“ i „Dva jelena“. U Skadarliji je Seljančica drugovao sa piscima i umetnicima svog doba: sa Jankom Veselinovićem, Branislavom Nušićem, Simom Matavuljem i Stevanom Sremcem. Uz bokal vina i zvuke violina, Seljančica je na kafanskim salvetama ispisivao stihove koji su vrcali od optimizma, vedrine i mladalačke strasti. Kafanski muzičari su ga obožavali; čim bi napisao novu strofu, pevači i svirači bi je odmah na licu mesta isprobavali i pamtili.

Saradnja sa Isidorom Bajićem i pozorišni trijumf

Prelomni trenutak u Petrovićevom životu dogodio se kada je napisao istorijsko-romantičnu dramu sa pevanjem „Čučuk Stana“, posvećenu legendarnoj devojci-ratnici i supruzi Hajduk Veljka Petrovića. Uprava Narodnog pozorišta u Beogradu prepoznala je dramski i muzički potencijal ovog dela i poverila izradu muzike mladom i talentovanom vojvođanskom kompozitoru Isidoru Bajiću. Susret Petrovića i Bajića bio je sudbonosan: susreli su se šumadijski poetski temperament i panonska muzička prefinjenost.

Kada je drama „Čučuk Stana“ premijerno izvedena 1907. godine, doživela je nezapamćen trijumf. Sala Narodnog pozorišta bila je premala da primi sve zainteresovane, a publika je pojedine songove prekidala burnim aplauzima i tražila njihovo ponavljanje. Iz ove predstave rođena je pesma Jesen stiže, dunjo moja, spora, elegična varoška romansa koja je momentalno osvojila sve gradske salone, kafane i tamburaške orkestre. Pored nje, pesma Igrale se delije postala je opštenarodna himna poleta i snage, izvođena na svim narodnim i građanskim svetkovinama. Saradnja Bajića i Seljančice detaljno je kontekstualizovana u temi Pesma na filmu, televiziji i pozornici.

Nakon uspeha „Čučuk Stane“, Seljančica piše i dramu „Mladost“, a njegove pojedinačne pesme postaju najtraženiji poetski predlošci za kompozitore. Stanislav Binički komponuje muziku za njegove stihove, unoseći u njih orkestarski sjaj i horsku snagu. Petrovićevi stihovi štampaju se u pesmaricama, a gramofonske kompanije poput „Concert Record Gramophone“ i „Edison Bell“ počinju da snimaju njegove numere na prvim pločama na 78 obrtaja.

Ratne strahote, povlačenje preko Albanije i tuberkuloza

Blistavi stvaralački uspon prekinuli su Balkanski ratovi (1912–1913) i Prvi svetski rat (1914–1918). Kao vatreni rodoljub, učitelj Milorad Petrović nije želeo da ostane u pozadini; dobrovoljno se javlja u vojsku i prolazi kroz najteža ratišta Kumanova, Bregalnice i Cera. U rovovima, pod kišom kuršuma i artiljerijskih granata, Seljančica piše patriotske i vojničke pesme koje podižu moral srpskim ratnicima. Njegovi stihovi postaju hrana za dušu izmučene vojske.

Tokom zime 1915. godine, Petrović sa srpskom vojskom i narodom prolazi kroz pakao povlačenja preko zaleđenih planina Albanije. Ta strašna golgota ostavila je nepopravljive posledice na njegovo već narušeno zdravlje. Iscrpljen glađu, hladnoćom i naporima, oboleva od teške tuberkuloze. Nakon oporavka na Krfu, biva upućen u Francusku i Solun, ali se njegova pluća nikada nisu oporavila. Čak i u bolničkim posteljama Soluna, sa olovkom u ruci, beležio je stihove tuge za porobljenim zavičajem.

Tragični kraj u bedi i zaboravu

Nakon oslobođenja i stvaranja Kraljevine SHS 1918. godine, Milorad Petrović Seljančica se vraća u razoreni Beograd. Međutim, posleratni Beograd bio je sasvim drugačiji grad od onog predratnog; nova država i nova politička elita bile su zaokupljene raspodelom vlasti i bogaćenjem, zaboravivši na svoje ratnike i pesnike. Teško bolestan, bez krova nad glavom i bez redovnih primanja, Seljančica je živeo u krajnjoj bedi u jednoj vlažnoj sobi na beogradskoj periferiji.

Njegova verna supruga Ruža, takođe učiteljica, činila je sve da mu olakša poslednje dane, negujući ga sa požrtvovanošću. Pesnik čije su se pesme svake večeri pevale u svim beogradskim kafanama i na svečanim dvorovima umirao je od gladi i hladnoće. Milorad Petrović Seljančica je preminuo 17. aprila 1921. godine u Beogradu, u četrdeset i šestoj godini života. Sahranjen je o trošku svojih prijatelja i poštovalaca na beogradskom Topčiderskom groblju, u tišini, daleko od državnih počasti koje je svojim delom i žrtvom zaslužio.

Nasleđe i besmrtnost u pesmi

Prava pravda za Milorada Petrovića Seljančicu stigla je kroz neumitni sud vremena. Dok su mnoga tada slavljena imena književne scene odavno pala u zaborav, Seljančicine pesme žive nesmanjenom, upravo večnom snagom. Pesma Jesen stiže, dunjo moja postala je opšteprihvaćena himna panonske i varoške nostalgije, pevana od Vardara pa do Triglava, obrađivana u stotinama muzičkih verzija. Pesma Igrale se delije postala je simbol srpskog nacionalnog prkosa i radosti, obavezni deo svakog narodnog okupljanja i sportskih pobeda.

Njegov rodni Kosmaj i Velika Ivanča ponosno čuvaju uspomenu na svog učitelja; u njegovu čast podignuta su spomen-obeležja i osnovane kulturne manifestacije. Tokom teških ratnih godina, Seljančicine pesme su funkcionisale kao duhovni štit srpskog naroda. U rovovima Kajmakčalana i na Krfu, vojnici su uz logorske vatre pevali njegove stihove, pronalazeći u njima snagu da izdrže nadljudske napore. Njegova poezija nije bila kabinetska književnost; bila je to živa reč koja je mirisala na rodnu njivu, majčin hleb i toplinu ognjišta. Taj organski spoj narodnog duha i pesničkog izraza učinio je da Milorad Petrović Seljančica postane istinski narodni tribun čije pesme nikada neće izgubiti svoju svežinu i lepotu.

Seljančica ostaje u istoriji upamćen kao pesnik koji je spojio selo i grad, liriku i borbu, tugu i ponos, ostavivši svom narodu melodije koje će se pevati dokle god postoji srpski jezik i varoška pesma.

Izvori i dokumentacija

• Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), Beograd – Zbirka rukopisa i prepiske Milorada Petrovića Seljančice.
• Petrović Seljančica, Milorad: Seljančice, zbirka pesama, Beograd, 1902.
• Petrović Seljančica, Milorad: Čučuk Stana, drama s pevanjem, Beograd, 1907.
• Bajić, Isidor: Muzika za dramu Čučuk Stana, Srpska muzička biblioteka, Novi Sad, 1908.
• Kovačević, Krešimir: Pozorišni komadi s pevanjem u razvoju srpske gradske muzike, Muzikološki institut SANU, Beograd, 1981.