Pesma na filmu, televiziji i pozornici

Uvod: Dramaturgija pesme i susret zvuka sa pokretnom slikom

Odnos između dramske umetnosti i muzike na našim prostorima oduvek je bio obeležen izuzetnom bliskošću i međusobnim prožimanjem. Za razliku od zapadnoevropskih kultura gde je pozorišna drama često težila strogoj tekstualnoj autonomiji a muzika bila rezervisana za operu ili operetu, u južnoslovenskom pozorištu i kinematografiji pesma je bila organski deo scenskog bića. Ona nije bila samo usputna zvučna ilustracija ili pozadinska kulisa; pesma je bila ključni pokretač radnje, dramaturški vrhunac scene, ventil kroz koji likovi izražavaju ono što govorom ne mogu da iskažu, i ogledalo kolektivnog duha čitave jedne epohe.

Kada se tome u dvadesetom veku pridružio film, a zatim i televizija, dogodila se prava eksplozija. Pokretna slika je pesmi podarila lice, ambijent, pogled i vizuelnu atmosferu, dok je pesma filmu i seriji pružila neprolaznu emocionalnu dubinu i melodiju koja se pamtila decenijama nakon što bi se bioskopska zavesa spustila. Mnoge od najslavnijih pesama koje danas smatramo temeljom starogradskog kanona ne bi preživele niti stekle opštenarodnu slavu da nisu bile ovekovečene u pozorišnim komadima, filmskim remek-delima i antologijskim emisijama televizijskog programa.

Pozorišni koreni devetnaestog veka: Komad s pevanjem kao rodno mesto hita

Kolevka ovog spoja bio je specifičan pozorišni žanr devetnaestog veka poznat kao „komad s pevanjem“ (Schauspiel mit Gesang). Ovaj hibridni oblik, koji je nastao u Beču i Pešti, na tlu Kneževine i Kraljevine Srbije postao je omiljeni žanr tek osnovanih profesionalnih pozorišta u Beogradu, Novom Sadu i Kragujevcu. Publika, koja se tek privikavala na pozorišnu konvenciju, tražila je radnju smeštenu u prepoznatljiv domaći ambijent, ispunjenu humorom, rodoljubljem i, iznad svega, obiljem pesme i igre.

Dela pisaca poput Janka Veselinovića („Đido“), Stevana Sremca („Zona Zamfirova“, „Ivkova slava“) i Jovana Đorđevića privlačila su hiljade gledalaca. Pozorišne uprave su angažovale najuglednije kompozitore tog doba – Davorina Jenka, Josifa Marinkovića i Isidora Bajića – da napišu scensku muziku za ove predstave. Glumci tog doba morali su da budu i odlični pevači. Pesme izvedene na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu publika je pamtila već nakon prvog gledanja, pevala ih pri povratku kući kroz mračne varoške sokake, a sutradan su ih kafanski orkestri već svirali gostima. Tako su mnoge kompozicije, prvobitno pisane za potrebe pozorišnog komada, započele svoj samostalni život kao „narodne“ gradske pesme.

Bora Stanković i magija 'Koštane': Sevdah juga na sceni

Najveći i najuticajniji pozorišni događaj u istoriji gradske muzike jeste pojava drame „Koštana“ Borisava Bore Stankovića, praizvedene 1900. godine. Stanković je na scenu izveo tragični svet starog Vranja sa kraja devetnaestog veka – svet derta, karasevdaha, patrijarhalnih lomova i neizlečive čežnje za mladošću koja nepovratno prolazi.

U središtu ove drame nalazi se romska pevačica Koštana, čija pesma raspamećuje varoške gazde i hadžije. Kroz njena usta odjekuju biseri južnjačke gradske lirike: Otvori mi, belo Lenče i besmrtna Šano, dušo. Stankovićeva drama postala je najizvođeniji komad na srpskim scenama; svaka velika glumica i pevačica želela je da odigra Koštanu, a pesme iz ove predstave postale su obavezni repertoar svakog varoškog orkestra. „Koštana“ je vranjski melos izdigla iz lokalnog konteksta i pretvorila ga u univerzalni simbol balkanske strasti i melanholije.

Stanislav Binički i rađanje nacionalne scenske muzike

Kompozitor Stanislav Binički (1872–1942) odigrao je ključnu ulogu u muzičkom opismenjavanju pozorišne scene. Binički je bio autor scenske muzike za brojne komade, a njegov rad na prvoj srpskoj operi „Na uranku“ (1903), pisanoj na tekst Branislava Nušića, pokazao je kako se motivi gradskog folklora mogu integrisati u klasičnu opersku formu.

Binički je shvatio da pesma sa pozornice mora posedovati dramsku tenziju. Njegovi orkestarski aranžmani romansi i varoških napjeva, izvođeni uz pratnju vojnog orkestra Kraljeve garde, postavili su standarde koji su decenijama kasnije služili kompozitorima filmske muzike. Kroz pozorište, Binički je ovekovečio i patriotske i lirske teme, uključujući i scenska izvođenja pesama poput Tamo daleko, čime je scenska umetnost postala čuvar istorijske zvučne memorije.

Filmska kinematografija ranog socijalizma i muzička funkcija

Nakon 1945. godine, novonastala jugoslovenska kinematografija tražila je načine da se približi širokim narodnim masama. Iako su u početku dominirale ratne teme, ubrzo se javila potreba za ekranizacijom klasičnih književnih dela građanske epohe.

Ekranizacije dela Stevana Sremca („Pop Ćira i pop Spira“ u režiji Soje Jovanović 1957. godine) i Bore Stankovića donele su starogradsku muziku na veliko bioskopsko platno u punom koloru i sa modernim zvučnim zapisom. Bioskopska dvorana postala je novi prostor gde su milioni gledalaca mogli da vide autentičnu rekonstrukciju vojvođanskih salaša ili vranjskih mahala, uz pratnju orkestara pod vođstvom majstora poput Vlastimira Pavlovića Carevca. Pesme poput Što se bore misli moje i Za jedan časak radosti dobile su na filmu novo vizuelno ruho, povezujući istorijski kostim sa autentičnom vokalnom interpretacijom.

Pored toga, ekranizacija komedije „Ivkova slava“ donela je na platno celokupnu atmosferu starog Niša s kraja devetnaestog veka, gde pesma traje danima bez prestanka. U tim scenama muzika nije samo zvučni pratilac bahanalija slavskih gostiju, već psihološki portret varoškog mentaliteta u kojem se kroz pesmu zaboravljaju siromaštvo, dugovi i prolaznost života. Filmski reditelji su pažljivo birali instrumentalne aranžmane, koristeći akustične tambure i violine kako bi postigli potpunu istorijsku uverljivost, dokazujući da zvučna kulisa ima jednaku težinu kao i scenografija ili kostimi.

Aleksandar Saša Petrović: 'Skupljači perja' i filmska eksplozija derta

Prekretnica u svetskoj i jugoslovenskoj filmskoj estetici nastupa 1967. godine sa remek-delom reditelja Aleksandra Saše Petrovića „Skupljači perja“. Osvojivši Veliku nagradu žirija na Kanskom festivalu i nominaciju za Oskara, ovaj film je doneo svetsku slavu autentičnom romskom i kafanskom melosu panonske ravnice.

Pesma u „Skupljačima perja“ nije bila ulepšana salonska melodija; bila je to sirova, razorna, katarzična snaga derta. Glumac Bekim Fehmiu, koji u kafani u Somboru lomi čaše dok Olivera Katarina peva „Đelem, đelem“, postao je antologijska slika svetske kinematografije. Petrović je dokazao da kafanska pesma nosi u sebi egzistencijalnu dramu najvišeg reda. Ploča sa muzikom iz filma prodata je u stotinama hiljada primeraka u Francuskoj, Nemačkoj i širom sveta, otvarajući vrata za globalno priznanje balkanskog zvuka.

Zlatno doba Televizije Beograd: Pesma u dramskom programu

Sedamdesete i osamdesete godine dvadesetog veka označile su apsolutni zenit Televizije Beograd. Televizijski aparat postao je centralni oltar svakog doma, a muzički i dramski program TV Beograd postavio je standarde koji do danas nisu prevaziđeni.

Kroz antologijske serijale, muzičke emisije i TV drame – od formata koje su režirali Jovan Ristić i Slavoljub Stefanović Ravasi, do humorističkih serija Lole Đukića i Novaka Novaka – starogradska pesma je bila prisutna na najplemenitiji način. Televizija je stvorila kulturu „živog izvođenja pred kamerama“, gde su orkestri i solisti nastupali uživo u studiju, sa pažljivo osmišljenom scenografijom koja je dočaravala ambijent skadarlijskih bašti, bidermajerskih salona ili vojvođanskih čardi.

Toma Zdravković i Silvana Armenulić: Televizijska magija 'Ljubavi na seoski način'

Najbolji primer kako je televizija mogla da lansira pesmu u orbitu nacionalnog mita jeste kultna televizijska serija „Ljubav na seoski način“ iz 1970. godine, scenariste Dragoslava Lazića. U jednoj od epizoda ove serije pojavljuje se tada mlada kafanska pevačica Silvana Armenulić pevajući baladu koju je za nju napisao kralj boemije Toma Zdravković – pesmu „Noćas mi srce pati“.

Uticaj ove scene bio je ravan eksploziji. Već sledećeg jutra cela Jugoslavija je pevala ove stihove. Ploča sa ovom pesmom prodata je u tiražu od preko tri stotine hiljada primeraka, lansirajući Silvanu u rang neprikosnovene diskografske ikone. Toma Zdravković je kroz televizijski medij demonstrirao kako moderna autorska pesma može naslediti autentični starogradski i kafanski sentiment. Kroz njegove pesme i saradnju sa televizijskim formatima, pesma Mito bekrijo i niz srodnih varoških hitova dobili su novu mladost pred višemilionskim auditorijumom.

Majstori vranjske drame pred kamerama: Staniša Stošić i Vasilija Radojčić

Kada je reč o scenskoj i televizijskoj prezentaciji vranjskog melosa, dve ličnosti su postale neprikosnoveni vladari ekrana: Staniša Stošić (1945–2008) i Vasilija Radojčić (1936–2011).

Staniša Stošić, koga su sa pravom nazivali „vitezom vranjske pesme“, doneo je pred kamere neverovatno gospodstvo, tugu i vokalnu otmenost. Kada je Stošić u televizijskim emisijama pevao „Lelu Vranjanku“ ili pesme iz Stankovićeve „Koštane“, publika je bila opčinjena njegovim mirnim, suzdržanim stavom koji je krio vulkansku unutrašnju vatru. Sa druge strane, Vasilija Radojčić je svojim temperamentnim nastupima unosila strast i vrcavost varoškog juga. Njih dvoje su kroz stotine televizijskih nastupa obezbedili da vranjska pesma ostane trajni, živi deo kulturne svesti novih generacija.

Trajni uticaj vizuelnih medija na očuvanje starogradskog kanona

Gledano iz istorijske perspektive, uloga pozorišta, filma i televizije u oblikovanju i očuvanju starogradske muzike bila je spasilačka. U trenucima kada su se zvučni pejzaži gradova ubrzano menjali i kada je pretila opasnost da tradicionalni repertoar bude pregažen modernim industrijama zabave, pokretna slika je stvorila trajno vizuelno i zvučno skladište našeg kulturnog identiteta.

Danas, kada na televizijskim ekranima ili internet platformama gledamo inserte iz starih filmova Saše Petrovića, predstave „Koštana“ ili muzičke emisije sa Stanišom Stošićem i Vasilijom Radojčić, mi svedočimo trijumfu umetničke sinteze. Pesma i slika su se spojile u nerazmrsivo jedinstvo, ostavljajući nam svedočanstvo o vremenu koje je znalo da kroz umetnost proslavi i najtišu suzu i najbučniju radost ljudskog srca.

Redakcija