Pesnici čije su pesme postale muzički repertoar

Uvod: Paradoks pesničke besmrtnosti

Jedan od najfascinantnijih kulturnih fenomena u istoriji južnoslovenske pismenosti jeste sudbina poezije devetnaestog i ranog dvadesetog veka. Dok je u zapadnoevropskim kulturama granica između kanonske pisane književnosti i narodne pesme uglavnom ostajala jasna i nepropusna, na srpskom i širem balkanskom prostoru dogodio se sasvim suprotan proces: vrhunska autorska poezija romantizma u tolikoj je meri srasla sa narodnim duhom da je napustila stranice knjiga, prešla u usta naroda i postala temelj onoga što danas nazivamo starogradskom i tradicionalnom muzikom.

U tom procesu leži paradoks pesničke slave. Sa jedne strane, to je trijumf kakav malo koji pisac doživi: stihovi nisu ostali zatvoreni u bibliotekama i školskim udžbenicima, već su postali živi deo svakodnevice, pesme uz koje se rađa, pati, pije u kafani i sahranjuje. Sa druge strane, ta pobeda je često plaćena gubitkom autorskog identiteta. Generacije slušalaca i pevača decenijama su bile ubeđene da su pesme poput Tiho noći, Na kraj sela čađava mehana, Emina ili Jesen stiže, dunjo moja nastale negde u davnoj prošlosti, u magli anonimnog narodnog predanja.

Cilj ovog teksta jeste da osvetli radionice u kojima su ove pesme nastajale, da analizira kompozitorske i melopoetske mehanizme kojima je književni tekst transformisan u muzičku formu, te da vrati pravedno priznanje onim pesničkim velikanima čije je pero hranilo našu muzičku dušu.

Branko Radičević: Trijumf neposrednog lirskog zanosa

Poezija Branka Radičevića (1824–1853) predstavlja nultu tačku modernog srpskog pevanog stiha. Pre Branka, srpski stih bio je opterećen rogobatnim slavenosrpskim jezikom, metričkom krutošću pseudoklasičnih oda i odsustvom svakog intimnog osećanja. Kada se 1847. godine pojavila njegova prva zbirka „Pesme“, pisana čistim narodnim jezikom po Vukovom pravopisu, bila je to estetska revolucija.

Brankov stih je bio prirodno muzijalan. On nije konstruisao komplikovane metafore; pisao je lako, pevljivo, u ritmu narodnog deseterca, osmerca ili sedmerca, unoseći u stih zanos stražilovačke prirode, mladalački humor i vedrinu. Zato kompozitori nisu morali da „lome“ njegov tekst kako bi ga prilagodili melodiji – melodija je već bila u samim rečima.

Najpoznatiji primeri Brankovog muzičkog života jesu: - Devojka na studencu („Kad sam sinoć ovde bila“): Pesma koja je ušla u svaku građansku i seosku kuću kao vedra lirska igra susreta momka i devojke na česmi. - Pevam danju, pevam noću: Posvećena Mini Karadžić, pesma neobuzdanog poetskog zanosa koju je u devetnaestom veku komponovao Kornelije Stanković, a koja je vek kasnije dobila i antologijsku pop interpretaciju Zdravka Čolića. - Đački rastanak: Monumentalna poema čiji su pojedini fragmenti („Kolo, kolo, naokolo...“) postali samostalne horske i varoške poskočice.

Branko je dokazao da poezija može biti istovremeno uzvišena i narodna, postavljajući temelj na koji će se osloniti čitava plejada kasnijih romantičara.

Jovan Jovanović Zmaj: Neiscrpna riznica građanskog salona

Ako je Branko doneo prolećnu svežinu i mladost, onda je Jovan Jovanović Zmaj (1833–1904) postao centralni pesnik srpskog devetnaestog veka i najplodniji izvor za kompozitore građanskih pesama i romansi. Zmajev poetski opus kretao se u ogromnom rasponu: od najnežnije porodične lirike, preko satiričnih i rodoljubivih pesama, do tragičnih tužbalica nad prerano izgubljenom decom i suprugom Ružom.

Zbirke „Đulići“ (1864) i „Đulići uveoci“ (1882) predstavljaju vrhunac srpskog lirizma. Gotovo da nema pesme iz „Đulića“ koja nije bila uglazbljena. Kompozitori poput Kornelija Stankovića, Mite Topalovića, Jovana Pačua, Josifa Marinkovića i Isidora Bajića utrkivali su se u stvaranju melodija na Zmajeve stihove.

Apsolutni vrhunac te saradnje jeste pesma Tiho noći. Zmajev izvorni stih:

Tiho noći, moje zlato spava,
Za glavom joj od bisera grana;
A na grani k'o da nešto bruji,
To su pali sićani slavuji...

Ovi stihovi nose u sebi savršenu bidermajersku intimu i tihu molitvu za san voljenog bića. Melodija, nastala iz panonskog građanskog kruga u više varijanti, stopila se sa tekstom u tolikoj meri da je pesma postala opšti zvučni amblem čitave epohe. Pored „Tiho noći“, Zmaj je autor stihova za pesme Ah, kad tebe ljubit ne smem, „Kaži mi, kaži“, „Ala je lep ovaj svet“ i desetine drugih komada koji su sačinjavali osnovni repertoar svakog srpskog pevačkog društva.

Đura Jakšić: Boemski krik i kafanska himna

Sasvim drugačiji senzibilitet donosi Đura Jakšić (1832–1878) – slikar, pesnik, dramaturg i neprikosnovena ikona beogradske i vojvođanske boemije. Jakšićev život bio je neprekidna borba sa siromaštvom, nepravdom, bolešću i nesporazumima sa tadašnjom vlašću. Njegova poezija je mračna, strasna, eruptivna, puna bunta i prkosa, ali istovremeno i beskrajno nežna prema onima koji pate.

Jakšić je bio stalni gost kafana, naročito skadarlijskih „Tri šešira“. Njegova pesma Na kraj sela čađava mehana postala je programska pesma celokupnog kafanskog pokreta. U njoj Jakšić opisuje skromnu seosku mehanu sa pocepanim prozorima i blatnjavim podom, u kojoj se toči vino i svira stara pesma, suprotstavljajući taj iskreni, sirotinjski prostor lažnom sjaju bogataških salona.

Kada je ova pesma uglazbljena u jednostavnom, živahnom dvočetvrtinskom ritmu, postala je obavezna numera svakog orkestra. Pored nje, Jakšićeve pesme poput „Gde ja šećer sejem“, „Mila“ („Vina, Milo!“) i elegija „Kroz ponoć nemu“ prešle su u muzički repertoar, noseći u sebi onaj autentični, gorki ukus skadarlijske noći koji nikada ne bledi.

Aleksa Šantić: Mostarska tuga i sevdalijska elegija

Na prelazu iz devetnaestog u dvadeseti vek, na jugu Hercegovine, u Mostaru, stvara Aleksa Šantić (1868–1924). Šantić je bio pesnik retke plemenitosti i širine duha. Odrastao u trgovačkoj porodici u gradu gde su se preplitali zvuci crkvenih zvona i mujezina sa minareta, Šantić je u svom srcu nosio podjednaku ljubav prema svom narodu i prema komšijama druge vere.

Njegova poezija predstavlja savršen spoj srpskog romantizma i mostarskog sevdaha. Najslavniji primer jeste pesma Emina, napisana 1902. godine i posvećena stvarnoj komšinici Emini Sefić. Šantićev opis Emine koja sa ibrikom u ruci ulazi u avliju pod kestenom, sa razvijenim pletenicama i mirisom šimšira, antologijski je primer poetske deskripcije. Narodni pevači su pesmu odmah prihvatili, dodajući joj refrene i melodijske ukrase, pretvorivši je u jednu od najizvođenijih sevdalinki dvadesetog veka.

Podjednako snažan muzički život imala je i pesma Što te nema, nastala u trenutku teške lične samoće i nostalgije, kao i Kradem ti se u večeri. Šantić je bio i majstor prevoda: njegov prepev pesme Hajnriha Hajnea „Azra“, pod naslovom Kraj tanana šadrvana, postao je klasik koji se decenijama pevao kao domaća narodna pesma.

Milorad Petrović Seljančica: Učitelj čiji su stihovi postali narodne himne

Posebno, gotovo tragično mesto u istoriji naše muzike zauzima Milorad Petrović Seljančica (1875–1921). Učitelj po pozivu, rodom iz Velike Ivanče pod Kosmajem, Seljančica je čitav svoj život posvetio prosvetljivanju naroda, pisao dečje pesme i pozorišne komade, noseći stalno seljačko odelo i opanke (zbog čega je i dobio nadimak Seljančica).

Malo je autora na svetu koji su napisali toliko opštenarodnih pesama, a da je njihovo lično ime u tolikoj meri ostalo u senci njihovog dela. Iz Seljančicinog pera potekle su: - Jesen stiže, dunjo moja (stihovi iz drame „Čučuk Stana“, muzika Isidora Bajića). - Igrale se delije (muzika Božidara Joksimovića). - „Zarudela zora na Moravi“. - „Čuješ, dušo, čuješ, srce“. - „Ne lomi mi krila“.

Seljančica je posedovao neverovatan dar da pogodi arhetipski ton narodnog pevanja. Njegove pesme su bile toliko jednostavne, tople i neposredne da je narod odbijao da poveruje da ih je napisao neki savremeni učitelj – one su morale biti narodne! Seljančica je umro u bedi i zaboravu u Beogradu 1921. godine, dok su se u svim kafanama oko njega orile njegove pesme.

Vojislav Ilić: Salonska elegija i parnasovski mir

Iako je stvarao u sasvim drugačijem stilskom ključu – kao preteča moderne, parnasovstva i simbolizma – pesnik Vojislav Ilić (1862–1894) takođe je ostavio neizbrisiv trag u salonskoj romansi. Njegov stih, obeležen elegičnim heksametrom, smirenim pejzažima jeseni i antičkom nostalgijom, inspirisao je kompozitore kasnog devetnaestog veka da stvore prefinjene salonske romanse. Ilićeva elegancija pokazala je da gradska pesma može dostići najviše estetske zahteve visoke umetnosti.

Muzička radionica: Kako melodija menja pesnički tekst

Prelazak pesme iz književnog zbornika u muzičko izvođenje nikada nije bio mehanički proces. Kompozitori i narodni pevači morali su da izvrše niz intervencija kako bi pesnički tekst prilagodili zakonima muzičke forme:

1. Skraćivanje i redukcija strofa: Pesnici su često pisali poeme od po deset, petnaest ili dvadeset strofa. Za potrebe pesme, kompozitori su morali da odaberu tri do četiri najupečatljivije strofe, često menjajući njihov redosled kako bi postigli dramaturški vrhunac.
2. Uvođenje refrena: Mnoge romantičarske pesme nisu imale refren, već su tekle u neprekidnom nizu strofa. Kompozitori su uvodili refrene – često ponavljanjem poslednjeg distiha uz dodatak usklika poput „Aman“, „Džanum“, „Hej“ ili „Moje zlato“ – čime je pesma dobijala neophodan pamtljivi lajtmotiv.
3. Pomeranje akcenata: Srpski jezik ima složen sistem od četiri akcenta i postakcenatskih dužina. U težnji da stih uklope u simetrične četvorotaktne fraze valcera ili polke, kompozitori su ponekad morali da produže kratak slog ili pomere akcenat na nenaglašenu rečcu, stvarajući specifičnu vokalnu frazu koja je postajala zaštitni znak pesme.
4. Varijante i lutajući stihovi: Kada bi pesma jednom zaživela u narodu, ona je počinjala da se menja. Pevači u različitim gradovima dodavali su lokalna imena, menjali dijalekatske oblike (prelazak iz ijekavice u ekavicu i obrnuto) ili spajali strofe iz dve različite pesme, stvarajući hibridne verzije.

Zaveštanje zaboravljenih pesnika

Kada danas pevamo ili slušamo starogradske pesme, mi nismo svesni da učestvujemo u nastavku jednog velikog književnog dijaloga. U svakom akordu pesme „Tiho noći“ kuca srce čika Jove Zmaja; u svakom dertu „Emine“ diše Aleksa Šantić; u svakom kafanskom uzdahu prepoznaje se Đura Jakšić, a u svakom mirisu zrelih dunja živi tihi učitelj Milorad Petrović Seljančica.

Poznavati autore ovih pesama ne znači oduzeti im narodni karakter; naprotiv, to znači shvatiti koliko je velika i duboka kultura koja je iznedrila takve stvaraoce. Ti pesnici su darovali svoj talent narodu, a narod im se odužio onim najlepšim što ima – sačuvao je njihove stihove od smrti i zaborava, pevajući ih kroz vekove kao svoju najrođeniju istinu.