Stanislav Binički

Uvodni portret i kulturni značaj

Stanislav Binički predstavlja jednu od najmarkantnijih, najuticajnijih i temeljnih figura u celokupnoj istoriji srpske muzičke kulture s kraja devetnaestog i prve polovine dvadesetog veka. Bio je istinski renesansni graditelj muzičkog života moderne Srbije: kompozitor prve srpske opere „Na uranku“ (izvedene 1903. godine na libreto Branislava Nušića), tvorac besmrtnog, svetski slavnog „Marša na Drinu“, osnivač i prvi direktor Opere Narodnog pozorišta u Beogradu, osnivač Beogradskog vojnog orkestra, dirigent Akademskog pevačkog društva „Obilić“ i Pevačkog društva „Stanković“, kao i neumorni muzički pedagog. Njegovo celokupno delovanje predstavljalo je grandiozni most između evropske klasične tradicije i autohtonog srpskog građanskog i narodnog melosa.

U kontekstu starogradske pesme, romansi i varoškog repertoara, Binički zauzima položaj neposrednog zakonodavca stila i harmonizatora. Svojim ciklusom solo pesama i obrada pod nazivom „Mijatofke“ – komponovanim i aranžiranim specijalno za slavnog predratnog salonskog pevača Mijat Mijatović – Binički je starogradsku pesmu izvukao iz diletantskih okvira i uveo je u prestižne koncertne dvorane i na prve gramofonske ploče, o čemu detaljno govori studija Prvi snimci i gramofonske ploče. Kompozitorski postupak Stanislava Biničkog u ciklusu „Mijatofke“ predstavlja prelomnu tačku u istoriji srpske gradske pesme. Binički je shvatio da varoški napevi koje je pevao Mijat Mijatović poseduju izuzetnu autentičnost, ali da im nedostaje harmonijska zaokruženost i stilska disciplina. Zbog toga je Binički napisao klavirske pratnje koje su se oslanjale na zakonitosti evropske solo pesme (Lied-a) kakvu su negovali Franc Šubert i Robert Šuman, ali zadržavajući specifičnu balkansku ornamentiku u vokalnoj deonici. U „Maršu na Drinu“, Binički je stvorio partituru koja kombinuje preciznost pruske vojne koračnice sa neobuzdanom energijom srpskog narodnog kola, postižući efekat koji i danas izaziva žmarce kod slušalaca širom sveta. Njegov rad je dokazao da srpska muzika može biti ravnopravni deo evropske baštine bez žrtvovanja svog nacionalnog duha. Njegove kompozicije, salonske romanse („Da su meni oči tvoje“, „Grivna“, „Kad ja vidim oči tvoje“) i orkestarske obrade narodnih melodija postale su trajni kanon po kojem su se kasnije ravnali velikani radijskog muziciranja poput Vlastimir Pavlović Carevac.

Poreklo i minhenske studije

Stanislav Binički je rođen 30. jula 1872. godine u selu Jasika kod Kruševca, u porodici Stevana Biničkog, inženjerskog oficira srpske vojske hrvatskog porekla, koji je bio graditelj puteva i mostova i heroj Srpsko-turskih ratova, i majke Marije, Nemice rođene fon Reš. Odrastajući u porodici oficirske discipline, ali i izuzetne kulturne otvorenosti u kojoj se negovala ljubav prema evropskoj književnosti i muzici, mladi Stanislav je rano savladao violinu i klavir.

Nakon završetka gimnazije u Kruševcu i Beogradu, Binički upisuje Prirodno-matematički odsek Filozofskog fakulteta u Beogradu, gde stiče diplomu 1894. godine. Međutim, ljubav prema muzici bila je suviše jaka; tokom studija aktivno svira u orkestrima i peva u horu „Obilić“. Prepoznavši njegov nesvakidašnji talenat, tadašnji muzički krugovi preporučuju ga za državno usavršavanje, te Binički 1895. godine odlazi u Minhen, tada jedan od vodećih centara evropske muzičke umetnosti. Na Kraljevskoj muzičkoj akademiji u Minhenu studira kompoziciju i dirigovanje kod slavnih profesora Jozefa Rajnbergera i Ludviga Tirša, gde stiče vrhunsko akademsko obrazovanje, ovladavši svim tajnama polifonije, orkestracije i vokalne tehnike.

Povratak u Beograd i rađanje orkestarske kulture

Godine 1899. Stanislav Binički se vraća u Beograd pun stvaralačke energije i ambicije da srpsku prestonicu transformiše u moderni evropski muzički centar. Srbija tog doba nije imala stalni simfonijski orkestar niti opersku kuću; postojala su pevačka društva i vojni orkestri skromnih mogućnosti. Binički odmah preuzima rukovođenje Vojnom muzikom i osniva Beogradski vojni orkestar, koji je pod njegovom upravom postao prvi profesionalni simfonijski ansambl u zemlji.

Na čelu ovog orkestra, Binički organizuje redovne cikluse simfonijskih koncerata na Kolarcu, u Topčideru i na Kalemegdanu, izvodeći dela Betovena, Hajdna, Mocarta i Čajkovskog, ali uvek na program stavljajući i sopstvena dela i obrade srpskih narodnih i gradskih napeva. Njegova supruga Miroslava (rođena Frida Blanke), operska pevačica i pijanistkinja koju je upoznao tokom minhenskih studija, bila je njegov verni saradnik, nastupajući kao solistkinja na koncertima i vodeći vokalnu obuku mladih pevača.

Prva srpska opera: 'Na uranku'

Istorijski trenutak srpske muzike dogodio se 20. decembra 1903. godine, kada je na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu premijerno izvedena opera „Na uranku“, prva srpska nacionalna opera. Libreto za ovu operu u jednom činu napisao je slavni komediograf Branislav Nušić, Biničkijev bliski prijatelj. Radnja opere, smeštena u jedno srpsko selo pod turskom vlašću, bavila se ljubavnom dramom mladog Rada i lepe Stanke, prekinutom pojavom zloglasnog Redžep-age.

Muzika opere „Na uranku“ predstavljala je majstorski spoj italijanskog verizma i srpskog narodnog i gradskog melosa. Binički je u partituru utkao narodne motive, prefinjene varoške pesme, ali i dramatične orijentalne sazvučja, stvorivši delo izuzetne scenske dinamike i pevljivosti. Arije iz ove opere, pre svih Radetova pesma, odmah su ušle u salonski opticaj, a sama opera označila je punoletstvo srpske muzičke umetnosti. Nakon ovog uspeha, Binički postaje neumorni promoter ideje o osnivanju stalne beogradske Opere, čiji će prvi direktor zvanično postati 1920. godine.

'Marš na Drinu' i epopeja Prvog svetskog rata

Izbijanjem Prvog svetskog rata 1914. godine, Stanislav Binički, u činu vojnog kapelnika, biva raspoređen na prvu liniju fronta. Učestvovao je u herojskoj Cerskoj bici u avgustu 1914. godine, gde je srpska vojska pod komandom generala Stepe Stepanovića izvojevala prvu savezničku pobedu u Velikom ratu. Duboko potresen junaštvom i žrtvom svojih saboraca, a posebno smrću pukovnika Milivoja Stojanovića Brke, komandanta slavnog Gvozdenog puka, Binički na samom bojištu u Valjevu komponuje legendarni „Marš na Drinu“.

Komponovan u energičnom dvočetvrtinskom taktu, sa nezaboravnom melodijskom temom punom poleta, ponosa i herojskog prkosa, „Marš na Drinu“ je postao zvučni simbol nesalomivog duha srpske vojske. Orkestar pod upravom Biničkog svirao je ovaj marš tokom celog rata – na Ceru, Kolubari, tokom povlačenja preko Albanije, na Krfu i na Solunskom frontu. Nakon proboja fronta 1918. godine, „Marš na Drinu“ je sviran na ulicama oslobođenog Niša i Beograda, postavši vanvremensko remek-delo koje je kasnije osvojilo čitav svet, snimljeno u desetinama aranžmana svetskih muzičara.

Rad sa Mijatom Mijatovićem i kanonizacija starogradske pesme

Posebno, zlatno poglavlje u stvaralaštvu Stanislava Biničkog predstavlja njegov rad na oblikovanju starogradskog repertoara. Binički je gajio duboku ljubav prema građanskoj pesmi i kafanskom melosu, uviđajući da u tim jednostavnim melodijama leži autentični izraz gradske duše. Početkom dvadesetog veka ostvaruje blisku saradnju sa advokatom i pevačem Mijatom Mijatovićem, prvim srpskim muzičkim superstarom moderne diskografske ere.

Za Mijatovića, Binički aranžira i komponuje ciklus „Mijatofke“, u koji ulaze pesme poput „Dva groša“, „Cigančica“, „Poslušajte, braćo mila“ i brojne druge. Binički je ove pesme očistio od kafanskog taloga i diletantizma, napisao za njih rafinirane klavirske i orkestarske aranžmane i postavio standarde kako se gradska lirska pesma izvodi u koncertnom salonu. Njegove sopstvene romanse, kao što su „Da su meni oči tvoje“ i „Grivna“, postavile su temelj srpske solo pesme bidermajerskog senzibiliteta, o čemu detaljno govori studija Romansa, serenada i salon. Sarađivao je i sa kompozitorom Isidor Bajić i pesnikom Milorad Petrović Seljančica, čineći trolist koji je definisao građanski muzički ukus epohe.

Poslednje godine i trajno nasleđe

Nakon penzionisanja sa mesta direktora Opere 1924. godine, Binički je nastavio da deluje kao dirigent, kompozitor i neumorni muzički savetnik. Njegov dom u Beogradu bio je stecište muzičke elite, a maestro je do poslednjeg dana pratio razvoj mladih snaga. Bio je izuzetno cenjen u svim slojevima društva; odlikovan je najvišim domaćim i inostranim ordenima (Ordenom Svetog Save, Ordenom Belog orla, francuskom Legijom časti).

Stanislav Binički je preminuo u Beogradu 15. februara 1942. godine, u sedamdesetoj godini života, pod teškim okolnostima nemačke okupacije u Drugom svetskom ratu. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu, u krugu porodice i najodanijih prijatelja, bez pompe koju su okupacione vlasti zabranile, ali uz duboko i nemo poštovanje celokupnog srpskog naroda.

Danas, ime Stanislava Biničkog nosi prestižni Vojni orkestar Ministarstva odbrane Srbije, kao i brojne muzičke škole i kulturne institucije. Njegov doprinos formiranju srpskog muzičkog identiteta je monumentalan. Međunarodna recepcija dela Stanislava Biničkog, pre svega „Marša na Drinu“, svedoči o univerzalnoj snazi njegovog kompozitorskog rukopisa. Šezdesetih godina dvadesetog veka ovaj marš je doživeo svetsku popularnost, postavši hit instrumentalnih sastava u Velikoj Britaniji, Nemačkoj, Švedskoj i Sjedinjenim Američkim Državama. Binički je pokazao kako jedno delo, nastalo u jeku ratnih strahota na balkanskom ratištu, može preći okeane i postati deo globalne muzičke baštine. Njegov rad u Beogradu postavio je temelje nacionalne opere i simfonijske muzike koji i danas stoje stameni i nepokolebljivi.

Binički je pokazao kako se nacionalni melos može uzdići do najviših visina opere i simfonije, a da istovremeno ostane topao, prepoznatljiv i drag običnom varoškom čoveku. Njegov „Marš na Drinu“ i salonske romanse ostaju večno živi spomenik jednog zlatnog doba srpske kulture.

Izvori i dokumentacija

• Arhiv Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), Beograd – Fond Stanislava Biničkog, partiture i prepiska.
• Zvučni arhiv Radio Beograda i arhiv Opere Narodnog pozorišta u Beogradu.
• Binički, Stanislav: Mijatofke – pesme za glas i klavir, autorsko izdanje, Beograd, 1910.
• Pejović, Roksanda: Stanislav Binički, monografija, Univerzitet umetnosti u Beogradu, Beograd, 1982.
• Đurić-Klajn, Stana: Istorijski razvoj srpske muzike, Prosveta, Beograd, 1971.