Branko Radičević

Uvodni portret i kulturni značaj

Branko Radičević predstavlja najčistiji, najsjajniji i najblistaviji meteor na nebu srpskog romantizma, pesnika čija je pojava sredinom devetnaestog veka označila radikalni estetski preokret i rađanje moderne lirske svesti. Bio je istinski pesnik mladosti, prolećnog zanosa, erotske vedrine, stražilovačke prirode, ali i tragičnog predosećanja prerane smrti. Svojom prvom zbirkom „Pesme“, objavljenom u Beču 1847. godine – iste one prelomne godine kada su izašli i Vukov prevod Novog zavjeta, Daničićev „Rat za srpski jezik i pravopis“ i Njegošev „Gorski vijenac“ – Branko je srušio okoštale klasicističke kanone i uveo živi, čist narodni jezik u umetničku poeziju, stvorivši stihove koji su svojom melodioznošću prirodno težili muzici.

Za istoriju starogradske muzike, građanskog muziciranja i varoškog repertoara, delo Branka Radičevića ima formativni, temeljni značaj. Retko je koji pesnik doživeo da toliki procenat njegovog pesničkog opusa bude pretočen u melodije koje su postale trajna svojina naroda. Pesme kao što su „Devojka na studencu“ („Kad sam sinoć ovde bila i vodice zaitila...“), „Pevam danju, pevam noću“, „Đački rastanak“ („Kolo, kolo, naokolo...“), Ajde Kato, ajde zlato, kao i potresna predsmrtna elegija „Kad mlidijah umreti“, postale su temeljni stubovi na kojima su kompozitori devetnaestog i dvadesetog veka gradili srpsku građansku muzičku tradiciju, o čemu svedoči studija Nastanak gradske pesme u 19. veku.

Poreklo i rane godine

Branko Radičević je rođen u Slavonskom Brodu 28. marta (15. marta po starom kalendaru) 1824. godine, uoči praznika Svetog Aleksija Čoveka Božijeg, zbog čega je na krštenju dobio ime Aleksije. Njegov otac Todor bio je carinski činovnik, obrazovan čovek koji je voleo književnost i sam se bavio prevođenjem, dok je majka Ruža poticala iz ugledne porodice Mihajlović. Detinjstvo mladog Aleksija bilo je obeleženo selidbama koje su pratile očevu službu; porodica 1830. godine prelazi u Zemun, gde Branko završava osnovnu školu na srpskom i nemačkom jeziku.

Godine 1835. Branko stiže u Sremske Karlovce, gradić koji će postati njegova duhovna kolevka, prostor njegove najdublje pesničke inspiracije i mesto gde je proveo najlepše đačke dane od 1835. do 1841. godine. Sremski Karlovci, sa svojom slavnom Karlovačkom gimnazijom, Patrijaršijom, bogatim vinogradima i pitomim padinama Stražilova, ostavili su neizbrisiv trag u Brankovoj osetljivoj duši. Tu je učio klasične jezike, grčki i latinski, čitao antičke pisce, ali je pre svega upijao lepotu prirode i vedri duh đačkog drugarstva koji će kasnije pretočiti u svoje najslavnije stihove.

Bečke godine, Vuk Karadžić i Mina

Nakon završene gimnazije u Karlovcima i filozofskih studija u Temišvaru, Branko 1843. godine odlazi u Beč, tadašnju carsku prestonicu i glavno stecište srpske intelektualne elite u dijaspori. U Beču upisuje najpre prava, a potom, shvativši da mu preti opaka porodična bolest tuberkuloza (od koje su mu već preminuli majka i brat), prelazi na studije medicine, u očajničkom pokušaju da razume i pobedi bolest koja ga vreba.

U Beču dolazi do sudbonosnog susreta sa Vukom Stefanovićem Karadžićem i Đurom Daničićem. Vuk je u mladom Radičeviću prepoznao genijalnog pesnika koji će u praksi dokazati sve ono za šta se Vuk teorijski borio – da se na čistom narodnom jeziku može pisati vrhunska umetnička poezija. Branko postaje redovan gost u Vukovom domu, gde se zbližava sa Vukovom kćerkom Minom Karadžić, talentovanom slikarkom i pijanistkinjom. Očarana njenom lepotom, obrazovanjem i duhovnošću, Branko u njen spomenar zapisuje besmrtne stihove: „Pevam danju, pevam noću, pevam sele što god hoću...“, stihove koji će decenijama kasnije, u kompoziciji Kornelija Stankovića i interpretaciji modernih muzičara, postati jedna od najpopularnijih pesama našeg podneblja.

Zlatno doba stvaralaštva i muzikalnost stiha

Godina 1847. označila je trijumf Radičevićevog genija. Njegova prva knjiga „Pesme“ unela je pravu revoluciju u književni život. Nasuprot dotadašnjoj krutoj poeziji pisanoj arhaičnim slavenosrpskim jezikom, Brankovi stihovi su prštali od životne radosti, svežine, narodnog humora i čulnosti. Njegova poema „Đački rastanak“ bila je oda mladosti, Karlovcima i Fruškoj gori, ali i vizionarski poziv na svesrpsko i južnoslovensko bratstvo, kroz čuveno kolo u koje pesnik poziva braću iz svih krajeva: od Srema, Bačke i Banata, do Srbije, Bosne, Hercegovine i Crne Gore.

Muzikalnost Radičevićevog stiha fascinirala je savremenike. Branko nije stvarao poeziju po apstraktnim šemama; njegov stih je bio prirodan, raspevan, blizak narodnom desetercu i osmercu, sa laganim i lepršavim ritmom koji je naprosto mamio muzičare da ga uglazbe. Kompozitori devetnaestog veka odmah su prepoznali taj potencijal. Kornelije Stanković, pionir srpske umetničke muzike, među prvima je harmonizovao Brankove stihove, unoseći ih u građanske salone i na horske pozornice.

Pesma „Devojka na studencu“ postala je najpopularnija građanska pastorala. Pevana uz gitaru ili klavir u salonima Novog Sada, Beograda i Pančeva, ona je prešla u kafane i postala sastavni deo repertoara tamburaških orkestara, često doživljavana kao izvorna narodna melodija. Sličnu sudbinu doživela je i pesma Ajde Kato, ajde zlato, koja je postala vedri, vrcavi amblem panonske varoške romantike, o čemu govori i pregled Pesnici čije su pesme postale muzički repertoar. Značaj Branka Radičevića za rađanje starogradske muzike ogleda se i u njegovom uvođenju narodnog ritma u građansku liriku. Dok su njegovi prethodnici pisali pesme po strogim nemačkim i ruskim metričkim uzorima, Branko je u poeziju uneo pokret, igru i dah fruškogorskih vinograda. U poemi „Đački rastanak“, pesnik ne samo da opisuje kolo, već sam ritam stiha oponaša ubrzavanje i poskakivanje kola, stvarajući zvučnu sliku koja je decenijama kasnije poslužila kompozitorima kao osnov za orkestarske rapsodije. Karlovački đaci su Brankove stihove pamtili poput pesama i pevali ih duž dunavskih obala, u vinogradarskim kolibama i tokom majskih izleta na Stražilovo. Ta tradicija đačkog i omladinskog pevanja postala je rasadnik iz kojeg se razvila čitava kultura građanskih horova i pevačkih društava koja su činila kičmu muzičkog života devetnaestog veka.

Elegija, slutnja smrti i 'Kad mlidijah umreti'

Kako su godine odmicale, a bolest neumoljivo napredovala, iz Brankove poezije polako nestaje bezbrižni mladalački smeh, a njegovo mesto zauzima teška, melanholična elegija. Svestan da mu život neumitno izmiče i da neće dočekati zrele godine, Branko piše pesme koje zadiru u najdublje egzistencijalne tajne. Njegova poema „Tuga i opomena“, pisana u savršenim oktavama, predstavlja vrhunac romantičarske meditacije o ljubavi, nestajanju i prirodi.

Kruna njegovog elegičnog opusa jeste pesma „Kad mlidijah umreti“, nastala u predosećanju skorog kraja: „Lisje žuti veće po drveću, lisje žuti dole veće pada, zelenoga više ja nikada videt neću...“. Ovi stihovi predstavljaju najdirljiviji oproštaj od sveta u celokupnoj srpskoj poeziji. Uglazbljena od strane više kompozitora, ova pesma je postala uzor vokalne elegije, prelazivši iz koncertnih dvorana u intimne večeri građanskih domova, gde se izvodila sa strahopoštovanjem i suzama u očima.

Prerana smrt i prenos na Stražilovo

Branko Radičević je preminuo u bečkoj opštoj bolnici 1. jula (18. juna po starom kalendaru) 1853. godine, u dvadeset i devetoj godini života. Umro je na rukama Vukovove supruge Ane, daleko od svojih Karlovaca i svog dragog Stražilova. Sahranjen je na bečkom groblju Svetog Marka, gde je njegov grob decenijama bio mesto hodočašća srpskih đaka i intelektualaca koji su se školovali u carskom gradu.

Međutim, Brankov pesnički zavet bio je jasan – želeo je da počiva na Stražilovu. Godine 1883, na inicijativu srpske omladine, Matice srpske i pesnika Jovan Jovanović Zmaj, organizovan je svečani prenos posmrtnih ostataka Branka Radičevića iz Beča na Stražilovo. Bio je to nacionalni događaj prvog reda, trijumfalno putovanje kroz gradove i sela koja su pesnika dočekivala sa zastavama, cvećem i pesmom. Kovčeg sa pesnikovim telom dočekan je u Karlovcima uz zvuke đačkih horova i tamburaša koji su svirali njegovo „Kolo“. Položen je na vrhu Stražilova, pod piramidom od kamenih blokova donetih iz svih srpskih krajeva, gde i danas počiva iznad vinograda i Dunava.

Nasleđe i uticaj na starogradski zvuk

Značaj Branka Radičevića za kulturni identitet i starogradsku muziku je večan. On je pesnik koji je stvorio emotivni ton srpskog građanskog romantizma – spoj vedrine i nostalgije, mladalačke strasti i elegičnog smirenja. Njegovi stihovi postavili su temelj na kojem su kasnije stvarali Đura Jakšić, Laza Kostić i kompozitori poput Isidor Bajić i Josifa Marinkovića.

U dvadesetom veku, Brankove pesme su doživele novu mladost kroz interpretacije legendarnih pevača zabavne i narodne muzike. Njegov stih „Pevam danju, pevam noću“ postao je vanvremenski hit moderne epohe, dok su „Devojka na studencu“ i „Kad mlidijah umreti“ ostale neizostavni deo starogradskih pesmarica. Muzički život Branka Radičevića bio je neraskidivo povezan sa bečkim krugovima i salonskim večerima koje je priređivala porodica Karadžić. Mina Karadžić je za klavirom često pratila Brankove stihove, improvizujući melodije na licu mesta. U tim intimnim večerima, gde su se okupljali vodeći slovenski intelektualci onog doba, rađao se moderni senzibilitet koji je spajao srpsku narodnu pesmu sa zapadnoevropskom salonskom tradicijom. Branko je posedovao urođeni sluh i osećaj za dinamiku jezika; znao je tačno kako zvuči svaki slog kada se otpeva i kako vokalna rezonanca menja doživljaj stiha. Ta harmonija između poetskog izraza i muzičkog pulsa ostala je trajna odlika njegovog stvaralaštva, čineći ga pesnikom koji nikada ne stari.

Branko Radičević ostaje večni simbol mladosti, pesničkog plamena i neprolazne melodije koja teče poput bistrog stražilovačkog potoka kroz vekove srpske kulture.

Izvori i dokumentacija

• Matica srpska, Novi Sad – Odeljenje za književnost i jezik, zbirka rukopisa i građe o Branku Radičeviću.
• Radičević, Branko: Pesme, prva knjiga (Beč, 1847), kritičko izdanje, Prosveta, Beograd, 1954.
• Popović, Miodrag: Branko Radičević – Život i pesništvo, Nolit, Beograd, 1968.
• Kovačević, Krešimir: Muzička obrada Radičevićevih stihova u 19. i 20. veku, Zbornik Matice srpske za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad, 1982.
• Spomen-muzej i arhiv Karlovačke gimnazije, Sremski Karlovci.