Jovan Jovanović Zmaj

Uvodni portret i kulturni značaj

Jovan Jovanović Zmaj predstavlja jednu od najsvetlijih, najvoljenijih i najuticajnijih ličnosti u celokupnoj istoriji srpske književnosti, kulture i građanskog društva devetnaestog veka. Bio istinski renesansni stvaralac nacionalnog romantizma: pesnik nežne ljubavne lirike i tragične elegije, satiričar, dramski pisac, dečiji pesnik, prevodilac svetske poezije, novinar, pokretač književnih listova, ali i lekar posvećen humanitarnom radu i lečenju siromašnih. Njegov značaj za nastanak, procvat i kanonizaciju starogradske muzike ravan je značaju najvećih muzičkih kompozitora te epohe. Bez Zmajevih stihova, korpus srpske i panonske gradske pesme bio bi lišen svog najdubljeg poetskog srca, a pre svega himne varoške intime – besmrtne pesme Tiho noći.

Zmajeva poezija posedovala je retku muzikalnost, prirodnu metričku gipkost i čistotu narodnog jezika, što je činilo njegove stihove neodoljivim izazovom za kompozitore građanskog doba. Od Kornelija Stankovića, Mite Topalovića i Josifa Marinkovića, do Isidor Bajić i Stanislav Binički, vodeći muzički stvaraoci devetnaestog i ranog dvadesetog veka pronalazili su u Zmajevim zbirkama „Đulići“ i „Đulići uveoci“ savršeni poetski predložak za salonske romanse, horove i serenade. Zmajeve pesme prešle su iz salona na ulice, u kafane, u đačke spomenare i u repertoar tamburaških orkestara, postavši neraskidivi deo kolektivne duše naroda, o čemu detaljno govori studija Pesnici čije su pesme postale muzički repertoar.

Poreklo i rane godine

Jovan Jovanović je rođen 6. decembra (24. novembra po starom kalendaru) 1833. godine u Novom Sadu, u jednoj od najuglednijih i najstarijih srpskih građanskih porodica. Novi Sad je u to vreme bio „Srpska Atina“, političko, privredno i kulturno središte Srba u Habzburškoj monarhiji. Njegov otac Pavle bio je gradonačelnik Novog Sada, visokoobrazovan čovek posvećen javnom dobru, dok je majka Marija unosila u dom toplinu, pobožnost i ljubav prema maternjem jeziku. Odrastajući u takvom ambijentu, mladi Jovan je rano stekao široko obrazovanje i razvio svest o značaju očuvanja nacionalnog identiteta kroz prosvetu i kulturu.

Školovanje je započeo u Novom Sadu, a nastavio u Požunu (današnjoj Bratislavi), Pešti i Pragu, gde je studirao prava. Međutim, njegov radoznali i nemirni duh tražio je više od pravničkih paragrafa. Tokom boravka u evropskim prestonicama, Zmaj je upoznao evropsku književnost, bidermajersku kulturu, nemački i mađarski romantizam, ali i panslavističke ideje koje su budile nacionalnu samosvest slovenskih naroda. Kasnije, shvativši da želi da se bavi neposrednim pomaganjem ljudima, upisuje i sa uspehom završava medicinske studije u Pešti, stekavši zvanje lekara koje će ga pratiti do kraja života.

Književno sazrevanje, ljubav i rađanje 'Đulića'

Prelomni trenutak u Zmajevom životu bio je susret sa Ružom Ličanin, devojkom koja je postala njegova muza, supruga i večna inspiracija. Iz te čiste, plemenite i uzvraćene ljubavi rođena je 1864. godine zbirka pesama „Đulići“ (od turske reči „đul“ – ruža). „Đulići“ predstavljaju najlepši lirski dnevnik bračne sreće i porodične harmonije u srpskoj poeziji. U ovim pesmama nema bolesne romantičarske patetike; to je proslava svetlosti, prirode, doma, nežnosti i tihe građanske sreće.

Upravo u „Đulićima“ nalazi se pesma „Tiho noći, moje zlato spava“, poema koja je postala temelj celokupne starogradske romantike. Zmaj opisuje noćni spokoj, zvezde koje trepere i cveće koje miriše nad uzglavljem voljene žene, stvarajući atmosferu nestvarne čistote. Nažalost, sudbina je Zmaju pripremila nesagledivu tragediju. U roku od samo nekoliko godina, opaka bolest tuberkuloza odnela je njegovu voljenu Ružu i svih petoro njihove dece. Iz tog bezdana roditeljskog i bračnog bola nastaje 1882. godine zbirka „Đulići uveoci“, spomenik patnji, tuzi nad prerano ugaslim životima i suočavanju sa kosmičkom usamljenošću. I ove elegije, prožete suzama, postale su nepresušni izvor za najpotresnije salonske romanse.

Muzikalnost stiha i kompozitorske fascinacije

Muzikolozi koji su proučavali vezu između Zmajeve poezije i muzike ističu da su njegovi stihovi posedovali unutrašnju melodiju koja je prosto tražila da bude otpevana. Zmaj je koristio pravilne jampske i trohejske metre, sa čistim rimama i zvučnim vokalima koji su olakšavali pevačku artikulaciju. Njegove strofe imale su prirodnu cezuru koja je odgovarala fraziranju na jednom dahu, što je kompozitorima omogućavalo da sa lakoćom grade zaobljene melodijske linije.

Kompozitor Mita Topalović, a potom i Josif Marinković, stvorili su melodijske verzije pesme Tiho noći, ali je verzija koja je ušla u kafane i salone vremenom postala kolektivno narodno dobro, pevajući se u laganom tročetvrtinskom taktu valcera. Zmajeva pesma „Kaži mi, kaži, kako da te zovem“, takođe je doživela desetine muzičkih obrada, postavši obavezni deo repertoara salonskih soprana i tenora. Kompozitor Isidor Bajić je u svojim pesmaricama redovno koristio Zmajeve stihove, unoseći u njih vojvođanski tamburaški štimung, o čemu svedoči pregled Nastanak gradske pesme u 19. veku. U muzikološkom smislu, Zmajev stih predstavlja vrhunac bidermajerskog vokalnog izraza na južnoslovenskom prostoru. Bidermajer, kao kulturni pokret koji je slavio intimu porodičnog doma, lepotu prirode i diskretne emocije građanskog staleža, pronašao je u Zmaju svog najautentičnijeg pesnika. Njegovi stihovi nisu zahtevali složene operetske arije; oni su se savršeno uklapali u formu strofične pesme sa jednostavnom pratnjom klavira, gitare ili tamburaškog sastava. U novosadskim i beogradskim salonima druge polovine devetnaestog veka, note pesme „Tiho noći“ bile su prisutne na svakom klaviru. Ta pesma je postala most između visoke akademske muzike i svakodnevnog narodnog muziciranja; izvodili su je školovani operski solisti na svečanim koncertima, ali su je sa jednakim žarom pevali i tamburaši u petrovaradinskim podrumima, unoseći u nju panonsku čežnju i tihu melanholiju ravnice.

Pored ljubavnih pesama, Zmajeve rodoljubive pesme („Svetli grobovi“, „Gde je srpska Vojvodina“) komponovane su za muške i mešovite horove, pevane na sokolskim sletovima, svečanim akademijama i građanskim besedama. U tim delima, Zmaj je spajao bidermajersku mekoću sa gromkim patriotskim zanosom koji je budio veru u budućnost naroda.

Zmaj kao javni radnik, urednik i boem

Zmaj je bio neumorni pokretač kulturnog života. Uređivao je i izdavao književne i satirične listove „Javor“, „Zmaj“ (po kojem je, usled štamparske igre sa datumom Majske skupštine 3. maj, i dobio svoj doživotni nadimak), „Starmali“ i legendarni dečiji časopis „Neven“. Preko svojih listova Zmaj je vaspitavao generacije čitalaca, učeći ih estetskim vrednostima, toleranciji i ljubavi prema knjizi.

Iako je bio ugledni lekar i gospodin, Zmaj je voleo kafanski život Novog Sada, Sremskih Karlovaca, Pančeva i Beograda. U kafanama je sedeo sa prijateljima, književnicima i slikarima, među kojima su bili Đura Jakšić i Laza Kostić. Jakšića je izuzetno cenio i pomagao mu u teškim trenucima siromaštva. U kafanskom žamoru Zmaj je osluškivao kako narod prihvata njegove stihove; često bi se osmehnuo u uglu kafane kada bi čuo tamburaše kako pevaju njegove stihove a da i ne znaju da skromni, sedi gospodin koji pije čaj za obližnjim stolom jeste njihov pravi autor. Ta skromnost bila je najlepša crta njegovog karaktera.

Odnos prema tradiciji i pesničkim savremenicima

Zmajev odnos prema pesničkoj tradiciji bio je prožet dubokim poštovanjem prema delu koje je ostavio Branko Radičević. Zmaj je u Radičeviću video rodonačelnika novog pesničkog jezika i mladalačke svežine koja je srpsku poeziju izvukla iz krutih klasicističkih okova. Kada su Brankovi posmrtni ostaci 1883. godine prenošeni iz Beča na Stražilovo, Zmaj je bio jedan od glavnih govornika i organizatora, posvetivši svom preminulom pesničkom bratu potresne stihove.

Sa druge strane, Zmaj je bio inspiracija mlađim generacijama. Pesnici poput Alekse Šantića i Vojislava Ilića gledali su u Zmaja kao u neupitnog duhovnog oca. Šantić je svoju melodijsku mekoću i varošku empatiju izgradio upravo na tradiciji Zmajevih „Đulića“, dok je Ilić od Zmaja preuzeo osećaj za deskripciju prirode i elegičnu atmosferu. U Zmajevom krugu poezija i muzika nikada nisu bile razdvojene; one su disale istim plućima, oplemenjujući salonsku kulturu epohe, kako je detaljno opisano u studiji Romansa, serenada i salon.

Poslednje godine u Sremskoj Kamenici i večnost

Svoje pozne godine Jovan Jovanović Zmaj proveo je u Sremskoj Kamenici, na obroncima Fruške gore kraj Novog Sada, u tihoj kući okruženoj baštom. Iako slomljen tugom za izgubljenom porodicom i narušenog zdravlja, Čika Jova je do poslednjeg dana neumorno radio. Primio je bolesnike, pisao pesme za decu, uređivao „Neven“ i primao posete poštovalaca iz svih krajeva slovenskog sveta.

Zmaj je preminuo 14. juna (1. juna po starom kalendaru) 1904. godine u Sremskoj Kamenici. Njegova sahrana bila je događaj kakav Vojvodina nije pamtila; desetine hiljada ljudi, seljaka, građana, đaka, akademika i zvaničnih delegacija iz Beograda, Zagreba, Sofije i Praga ispratilo je pesnika do njegove večne kuće na kameničkom groblju. Dok je kovčeg spuštan u raku, horovi su tiho pevali Tiho noći, pesmu koja je postala njegova večna zadužbina.

Danas, više od jednog veka nakon Zmajeve smrti, njegovi stihovi i dalje žive nesmanjenom snagom. Pesma Tiho noći postala je sinonim za starogradsku muziku uopšte, pesma kojom se završavaju koncerti, zatvaraju kafane u praskozorje i uspavljuju deca. Pored lirskih i elegičnih tonova, Jovan Jovanović Zmaj je u pesništvo uneo i fini građanski humor i ironiju koji su savršeno odgovarali salonskim dosetkama i varoškim romansama. U njegovim kraćim stihovima i epigramima prepoznaje se vedri duh vojvođanske ravnice, gde se šala i tuga prepliću u nerazdvojnu celinu. Ta ravnoteža omogućila je da se Zmajeve pesme pevaju u najrazličitijim prilikama: od svečanih balova do tihih noćnih razgovora u četiri oka.

Zmaj ostaje upamćen kao besmrtni bard lirske nežnosti, lekar tela i duše, i pesnik koji je građansku pesmu uveo u carstvo večnosti.

Izvori i dokumentacija

• Matica srpska, Novi Sad – Rukopisno odeljenje, zbirka rukopisa i prepiske Jovana Jovanovića Zmaja.
• Jovanović Zmaj, Jovan: Đulići i Đulići uveoci, kritičko izdanje, Srpska književna zadruga, Beograd, 1933.
• Popović, Miodrag: Istorija srpske književnosti – Romantizam, Zavod za udžbenike, Beograd, 1985.
• Kovačević, Krešimir: Muzičko stvaralaštvo na stihove srpskih romantičara, Muzikološki institut SANU, Beograd, 1976.
• Spomen-zbirka „Jovan Jovanović Zmaj“, Muzej grada Novog Sada, Sremska Kamenica.