Nastanak gradske pesme u 19. veku

Uvod: Tektonske promene jednog veka i rođenje novog senzibiliteta

Devetnaesti vek bio je period najdubljeg preobražaja u istoriji jugoistočne Evrope. Za srpski narod, podeljen između viševekovne osmanske dominacije na jugu i habzburškog imperijalnog poretka na severu, to je bilo stoleće nacionalnog vaskrsa, državotvorne obnove i prelaska iz patrijarhalno-feudalnog u moderno građansko društvo. U tim tektonskim promenama rodila se i sasvim nova muzička svest. Nastanak gradske pesme nije bio slučajan hir salonskih krugova niti puka muzička moda preuzeta sa Zapada; bio je to nužan i autohtoni umetnički izraz društva koje je stvaralo svoje gradove, svoje škole, svoje institute i svoj novi estetski identitet.

Dok je osamnaesti vek u muzičkom smislu bio obeležen vizantijskim crkvenim pojanjem i usmenim epsko-lirskim predanjem sela koje se prenosilo uz gusle, devetnaesti vek stavlja u središte pažnje novog aktera – građanina. Taj građanin je trgovac, manufakturnik, oficir, učitelj, lekar, pravnik i student. Taj novi stalež nastanjivao je prostore od Trsta, Pešte, Beča, Temišvara, Novog Sada i Sremskih Karlovaca, do Beograda, Šapca i Kragujevca. U njihovim domovima formirao se specifičan kulturni ambijent u kojem se muzika više nije doživljavala samo kao ritualna dužnost ili obredni čin, već kao lična potreba, estetski užitak i vidljiv dokaz civilizacijske emancipacije.

Gradska pesma postala je zvučni amblem tog novog sloja. Ona je morala da pomiri dve prividno suprotstavljene težnje: potrebu za očuvanjem nacionalnog identiteta kroz oslanjanje na melodijski duh narodnog napeva, i snažnu želju za prihvatanjem zapadnoevropskih formi, harmonijskih zakona i salonske uglađenosti. Taj kompromis stvorio je jedinstveni muzički žanr čije odjeke prepoznajemo i danas.

Dvojno geografsko jezgro: Panonski centri i kneževska Srbija

Proces nastanka gradske pesme razvijao se u dva paralelna, geografski i politički razdvojena, ali kulturno i jezički organski povezana toka:

Panonski centri: Bidermajer, Matica srpska i kućni saloni

Prvi i znatno raniji tok odvijao se na teritoriji južne Ugarske, u oblastima današnje Vojvodine. Tamo su Srbi, zahvaljujući privilegijama dobijenim nakon Velikih seoba pod Arsenijem Čarnojevićem, uspeli da izgrade snažnu crkveno-školsku autonomiju i razviju bogat trgovački stalež. Novi Sad (tada nazivan „Srpskom Atinom“), Sombor, Subotica, Sremski Karlovci i Pančevo već u prvim decenijama devetnaestog veka imali su uređene trgove, kaldrmisane ulice, gimnazije i štamparije.

U tim gradovima snažno se osećao uticaj bidermajerske kulture – srednjoevropskog građanskog stila koji je naglašavao intimu doma, porodične vrednosti, udobnost i umerenost. U bidermajerskom salonu centralno mesto zauzimao je muzički instrument: najčešće klavir (ili pijanino) u bogatijim kućama, odnosno gitara ili violina u skromnijim domovima. Muziciranje u kući postalo je obavezan deo građanskog bontona. Devojke iz uglednih trgovačkih porodica učile su sviranje i notno pismo, a večernja okupljanja – posela i besede – nisu mogla da prođu bez izvođenja romansi i gradskih melodija.

Upravo u Novom Sadu 1826. godine osniva se Matica srpska, koja postaje svetionik prosvetiteljskog i književnog rada. Književni časopisi poput „Letopisa Matice srpske“ počinju da objavljuju poeziju koja je neposredno podsticala kompozitore na stvaranje nove građanske pesme.

Kneževska Srbija: Šlezinger i preobražaj Kragujevca i Beograda

Drugi tok razvijao se južno od Save i Dunava, u tek oslobođenoj Kneževini Srbiji. Početkom veka, nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka, Srbija je bila razorena zemlja bez muzičkih institucija. Beograd i Kragujevac bili su orijentalne palanke sa blatnjavim sokacima, hanovima i mehanama u kojima se muzika svirala po turskim obrascima – uz zurne, gočeve i saze.

Prekretnica nastupa odlukom kneza Miloša Obrenovića da 1831. godine iz Novog Sada u Kragujevac dovede Josifa Šlezingera, obrazovanog vojvođanskog muzičara jevrejskog porekla. Šlezingeru je poveren zadatak da oformi Knjažesko-srpsku bandu – prvi profesionalni orkestar u modernoj Srbiji. Šlezingerov dolazak označio je istinsku zvučnu revoluciju. On donosi duvačke i gudačke instrumente zapadnog tipa, uvodi notno pismo u vojnu praksu i počinje da harmonizuje narodne napeve za potrebe orkestra.

Kada se prestonica preselila u Beograd, Knjažesko-srpska banda postala je nezaobilazni činilac javnog života. Svirali su na dvorskim balovima kod kneza Mihaila, u pozorištu kod Joakima Vujića, ali i na javnim svetkovinama na Kalemegdanu i Topčideru. Šlezinger je pisao kompozicije koje su spajale srpske motive sa formama marša, valcera i polke, navikavajući uho dojučerašnjih ustanika na čist tonalni harmonijski poredak.

Kornelije Stanković i utemeljenje nacionalne škole

Ako je Šlezinger bio praktičar i vojni kapelnik, onda je Kornelije Stanković bio prvi srpski akademski školovani kompozitor koji je postavio teorijske i estetske temelje nacionalne muzičke umetnosti. Rođen u Budimu 1831. godine, a školovan na prestižnom bečkom konzervatorijumu kod Simona Sehtera, Stanković je doneo vrhunsko poznavanje zapadnoevropske polifonije i harmonije.

Stanković je prepoznao da narodna muzika nestaje i deformiše se pod uticajem loših kafanskih prepisa ukoliko se ne zabeleži i ne notira. Tokom pedesetih godina devetnaestog veka on preduzima pionirske etnomuzikološke ekspedicije po Sremu, beležeći u Sremskim Karlovcima crkveno pojanje, ali i stotine svetovnih, građanskih i narodnih pesama. U Beču, između 1858. i 1863. godine, objavljuje kapitalne sveske pod nazivom „Srpske narodne pesme“, aranžirane za solo glas i klavir, kao i za mešovite horove.

Kornelijev rad je imao epohalan značaj za nastanak gradske pesme: 1. On je usmenu melodiju fiksirao notnim pismom, omogućivši njeno precizno reprodukovanje u građanskim salonima širom Evrope. 2. Očistio je melodije od orijentalnih četvrtstepena i nefunkcionalnih glisanda, prilagodivši ih dursko-molskom sistemu. 3. Dao je klavirsku pratnju koja nije bila samo mehanički ritmički bas, već je ravnopravno učestvovala u građenju lirske atmosfere pesme.

Pesme koje je Stanković notirao i harmonizovao odmah su preplavile građanske domove, postajući kanonski temelj onoga što će kasnije izrasti u starogradski repertoar.

Pevačka društva i kultura javnih beseda

Građanska pevačka društva bila su najmoćniji društveni instrument za demokratizaciju i širenje gradske pesme. Pre njihovog osnivanja, muziciranje je bilo zatvoreno u uske krugove dvora ili bogatih pojedinaca. Pojava horskih društava izvela je muziku na javne trgove i u svečane sale.

Prvo među njima bilo je Pančevačko srpsko crkveno pevačko društvo, osnovano 1838. godine, a potom sledi Prvo beogradsko pevačko društvo (1853), te pevačka društva u Novom Sadu, Somboru, Kragujevcu, Šapcu, Nišu i Subotici. Iako su u imenu nosila atribut „crkveno“ – često iz taktičkih razloga, kako bi lakše dobila dozvolu vlasti i crkve – ova društva su negovala prvenstveno svetovnu građansku pesmu.

Centar društvenog života devetnaestog veka bile su „besede“ – večernje kulturne manifestacije koje su organizovala pevačka društva. Beseda je bila pažljivo režirani spektakl: otvarala se himničnom ili rodoljubivom horskom kompozicijom, nastavljala solo pesmama uz pratnju klavira ili violine, recitovanjem stihova vodećih pesnika, a završavala se velikim građanskim kolom i salonskim plesovima koji su trajali do zore.

Na besedama se gradila vokalna disciplina. Građani su učili da pevaju u višeglasju, slušali su preciznu dikciju i prihvatali melodije koje su sutradan postajale sastavni deo varoške svakodnevice. Horska kompozicija bi se na ulici i u kafani odmah pojednostavila, svela na solo melodiju i uz pratnju gitare ili tambure postajala nova gradska pesma.

Poetska eksplozija romantizma: Vukov jezik i pevani stih

Nemoguće je razumeti nastanak gradske pesme bez pobede jezičke reforme Vuka Stefanovića Karadžića. Sve do četrdesetih godina devetnaestog veka, književni jezik bio je arhaični slavenosrpski – jezik crkvene elite i administracije, rogobatan, neprirodan i potpuno nesposoban da izrazi suptilne treptaje građanske intimne lirike.

Vukova borba za narodni jezik kao književni standard doživljava trijumf 1847. godine, kada izlaze četiri kapitalna dela: Daničićev „Rat za srpski jezik i pravopis“, Vukov prevod „Novog zavjeta“, „Gorski vijenac“ Petra II Petrovića Njegoša i „Pesme“ Branka Radičevića.

Pojava Branka Radičevića delovala je kao eksplozija svežeg vazduha. Njegov stih bio je vedar, lak, melodiozan, prepun stražilovačke mladosti i neposrednog ljubavnog zanosa. Radičevićeve pesme nisu morale da čekaju kompozitore da bi bile prilagođene pevanju; one su u sebi već nosile unutrašnju melodiju. Gotovo čitav Brankov opus postao je muzički repertoar: od mladalačkog zanosa u „Devojka na studencu“ („Kad sam sinoć ovde bila“), preko virtuoznih minijatura, do tragične elegije „Kad mlidijah umreti“.

Odmah za Brankom stupa Jovan Jovanović Zmaj. Njegove zbirke „Đulići“ i „Đulići uveoci“ postale su biblija građanske intimne lirike. Zmajeve stihove komponovali su gotovo svi značajni muzičari epohe: od Mite Topalovića i Jovana Pačua, do Josifa Marinkovića i Stevana Mokranjca. Vrhunac te simbioze jeste pesma Tiho noći, koja je nastala u tišini Zmajeve porodične sreće, a pretvorila se u najvoljeniju uspavanku i elegiju čitavog naroda.

U istom krugu nastaje i paradigmatična romansa Što se bore misli moje. Njene stihove piše knez Mihailo Obrenović, mučen tajnom i nesrećnom ljubavlju prema Kleopatri Karađorđević, a melodiju beleži i harmonizuje kompozitor Josip Runjanin. Ta pesma nosi u sebi sve atribute ranog građanskog stila: uzdržanost, melanholični bidermajerski uzdah, strogu formu i melodiju koja se sa lakoćom pamti i prenosi.

Pozorište kao masovni medij epohe

U eri kada nije bilo zvučnih zapisa, radija niti televizije, pozorište je imalo ulogu masovnog medija kakvu danas jedva možemo da zamislimo. Narodno pozorište u Beogradu (osnovano 1868. godine) i Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu (osnovano 1861. godine) bila su mesta gde se kreirala nacionalna svest i oblikovao umetnički ukus.

Posebno mesto u formiranju gradskog muzičkog repertoara zauzimao je žanr komada s pevanjem. Ovi komadi – poput „Đida“ Janka Veselinovića, „Podvale“ Milovana Glišića, „Zone Zamfirove“ i „Ivkove slave“ Stevana Sremca – prikazivali su život naroda, ali su bili prožeti desetinama muzičkih numera.

Za ove predstave muziku su pisali vodeći kompozitori: Davorin Jenko, Stanislav Binički i Isidor Bajić. Muzika u komadima s pevanjem imala je neverovatnu moć diseminacije. Gledaoci su hrlili u pozorište, gledali predstavu po desetak puta, pamtili refrene i već iste večeri ih pevali po beogradskim i novosadskim kafanama.

Karakterističan primer jeste saradnja kompozitora Isidora Bajića i pesnika Milorada Petrovića Seljančice. Iz pozorišne muzike za komad „Čučuk Stana“ rodila se pesma Jesen stiže, dunjo moja, dok su iz srodnih pozorišnih saradnji izrasle Igrale se delije i mnoge druge pesme koje su se u narodu potpuno stopile sa drevnim usmenim predanjem.

Štamparstvo i muzička pismenost: Pesmarice Luke Jocića

Konačni čin fiksiranja gradske pesme omogućio je razvoj štamparske delatnosti u drugoj polovini devetnaestog veka. Pojava jeftinih štamparija omogućila je izdavanje džepnih pesmarica. Izdavači poput Luke Jocića u Novom Sadu ili braće Jovanović u Pančevu štampali su stotine hiljada primeraka malih sveski sa tekstovima popularnih pesama.

U tim ranim pesmaricama stajao je samo tekst, uz napomenu „peva se po glasu...“ (navođenjem neke već opštepoznate melodije). Međutim, kako je rasla muzička pismenost, pojavljuju se i notna izdanja. Sam Isidor Bajić krajem veka pokreće „Srpski muzički list“ i osniva sopstvenu muzičku izdavačku kuću u Novom Sadu, gde štampa klavirske i horske partiture, čineći ih dostupnim svakoj građanskoj porodici koja poseduje instrument.

Zahvaljujući štampi, pesma koja bi nastala u Beogradu za svega nekoliko nedelja svirala se u Somboru, Vršcu, Kragujevcu i Mostaru, stvarajući jedinstven kulturni i emotivni prostor.

Zaveštanje devetnaestog veka

Kada se podvuče crta pod muzički razvoj devetnaestog veka, jasno je da je u tom periodu obavljen divovski posao. Iz potpunog mraka i odsustva svetovnih muzičkih oblika, za svega nekoliko decenija izgrađena je kompletna muzička infrastruktura: od prvih vojnih orkestara i horskih društava, preko etnomuzikoloških zbornika i notnih izdanja, do zrele nacionalne opere i prebogatog fonda građanskih lirskih pesama.

Nastanak gradske pesme u devetnaestom veku bio je trijumf građanskog duha, dokaz da jedno malo, istorijskim lomovima izmučeno društvo može da stvori prefinjenu, toplu i trajnu umetnost. Te pesme, u kojima se prepoznaje dah bidermajera, uzdah romantizma i večna tuga balkanskog čoveka, postale su dragoceni zvučni temelj na kojem i danas počiva naš kulturni identitet.