Josip Runjanin

Uvodni portret i kulturni značaj

Josip Runjanin predstavlja jednu od najzanimljivijih, istorijski najintrigantnijih i najznačajnijih figura građanske muzičke kulture devetnaestog veka na prostoru Slavonije, Vojvodine i Hrvatske. Bio je visoki carski i kraljevski oficir habzburške Vojne krajine srpskog pravoslavnog porekla, ali pre svega talentovani muzički diletant u najlepšem, renesansnom značenju te reči – čovek koji je iz čiste ljubavi prema umetnosti stvorio melodije koje su obeležile epohu nacionalnog buđenja i postale trajna istorijska svojina dva naroda. Njegovo ime ostalo je zlatnim slovima upisano u istoriju kao kompozitora dve besmrtne melodije: hrvatske nacionalne himne „Lijepa naša domovino“ (na stihove Antuna Mihanovića) i najčuvenije srpske građanske salonske romanse devetnaestog veka – Što se bore misli moje (na stihove srpskog kneza Mihaila Obrenovića).

U kontekstu nastanka i razvoja starogradske muzike, Runjanin zauzima ulogu pionira koji je pokazao kako se melodijski impulsi italijanske opere (belkanta) mogu stopiti sa domaćim poetskim tekstom i salonskim senzibilitetom bidermajera. Pesma Što se bore misli moje postala je apsolutni arhetip varoške ljubavne tuge; izvođena u salonima Beograda, Novog Sada, Zagreba i Karlovaca, ova pesma je označila rođenje srpske gradske romanse kao prepoznatljivog žanra. Runjaninova biografija, koja spaja oficirsku sablju i salonsku harmoniju, predstavlja savršeno svedočanstvo o složenom, prepletenom kulturnom prostoru Vojne granice i Panonije devetnaestog veka, o čemu detaljno govori studija Nastanak gradske pesme u 19. veku. U istorijskom i muzikološkom pogledu, Runjaninovo uglazbljivanje pesme „Što se bore misli moje“ predstavlja najlepši primer kako se jedna intimna vladarska ispovest može pretvoriti u narodnu svojinu. Knez Mihailo je pesmu napisao u trenucima teške emotivne krize, a Runjanin joj je podario melodiju koja nosi tihu otmenost i dostojanstvo. Za razliku od bučnih patriotskih budnica tog doba, ova romansa je bila tiha, salonska, namenjena izvođenju u četiri oka. Njeno širenje kroz građanske domove omogućilo je formiranje novog senzibiliteta srpskog građanstva, koje je u bidermajerskoj romantici tražilo odmor od teških političkih borbi. Runjanin je svojim talentom dokazao da oficirski poziv i umetnički senzibilitet mogu koegzistirati u savršenoj harmoniji, ostavivši iza sebe dela koja nadilaze sve privremene ideološke granice.

Poreklo i porodični koreni

Josip Runjanin je rođen 8. decembra 1821. godine u Vinkovcima, u Slavoniji, u uglednoj cincarsko-srpskoj porodici poreklom iz sela Runjani kod Loznice u zapadnoj Srbiji. Njegovi preci su se u osamnaestom veku, bežeći pred turskom odmazdom, naselili na teritoriju Habzburške monarhije, gde su kao slobodni graničari stupili u vojnu službu. Njegov otac Ignjat bio je carski oficir i kapetan u Vinkovcima, a majka Sofija poticala je iz ugledne vinkovačke porodice. Odrastajući u vojničkom i višejezičnom okruženju Slavonske vojne krajine, mladi Josip je od malih nogu bio vaspitavan u duhu stroge oficirske discipline, lojalnosti caru, ali i privrženosti svom pravoslavnom poreklu i jeziku.

Školovanje je započeo u Vinkovcima, a potom je završio gimnaziju u Sremskim Karlovcima. Upravo su Sremski Karlovci, sa svojom razvijenom građanskom kulturom, bogatom bibliotekom i pevačkim tradicijama Patrijaršije, probudili u mladom Runjaninu ljubav prema muzici. U Karlovcima je naučio notno pismo i savladao osnove sviranja na gitari i klaviru, instrumenata koji su u to vreme bili neizostavni deo svakog boljeg građanskog salona.

Vojnička karijera i ilirski zanos u Glini

Sledeći porodičnu tradiciju, Runjanin 1838. godine, sa svega sedamnaest godina, stupa u vojnu službu kao kadet Prve banske pukovnije u Glini, na Baniji. Glina je u to vreme bila mnogo više od običnog vojnog garnizona; zahvaljujući pukovniku Josipu Jelačiću (kasnijem slavnom hrvatskom banu), koji je bio komandant pukovnije, Glina je postala jedno od najživljih žarišta Ilirskog preporoda i južnoslovenske kulturne saradnje. Jelačić, i sam pesnik i ljubitelj muzike, okupljao je u svom oficirskom krugu mlade, obrazovane ljude koji su delili ideje o slovenskoj uzajamnosti i kulturnom preporodu.

Mladi oficir Runjanin se sa oduševljenjem priključio ovom krugu. U Glini je osnovano oficirsko pevačko društvo, a muzički život je cvetao. Runjanin je bio miljenik društva: šarmantan, muzikalan, svirao je gitaru i pevao tenorskim glasom. Upravo u Glini 1846. godine, inspirisan stihovima pesnika Antuna Mihanovića „Horvatska domovina“ (objavljenim još 1835. godine u Gajevoj „Danici“), Runjanin komponuje melodiju koja će decenijama kasnije postati zvanična hrvatska nacionalna himna „Lijepa naša domovino“. Muzikolozi su utvrdili da je Runjanin kao muzičku inspiraciju iskoristio melodijski motiv iz arije Donicetijeve opere „Lučija od Lamermura“, prilagodivši ga duhu domaćeg teksta. Melodiju je kasnije notirao i harmonizovao Josip Vendl, a definitivni horski oblik dao joj je Vatroslav Lichteneger.

Rađanje starogradske himne: 'Što se bore misli moje'

Ipak, za istoriju starogradske pesme i varoškog repertoara, Runjaninovo ključno delo nastaje pedesetih godina devetnaestog veka – kompozicija Što se bore misli moje. Stihove ove pesme napisao je srpski knez Mihailo Obrenović, vladar izuzetnog obrazovanja, diplomatskog takta i melanholične prirode. Knez Mihailo je pesmu posvetio svojoj tajnoj i neostvarenoj ljubavi, lepoj rođaki Katarini Konstantinović, stvorivši stihove koji su bili vapaj za unutrašnjim mirom: „Što se bore misli moje, iskustvo mi ćutat veli, bež'te sada vi oboje, nek mi srce manje želi...“.

Runjanin, koji je pratio politička i kulturna dešavanja u Kneževini Srbiji i gajio duboko poštovanje prema knezu Mihailu, došao je u posad ovih stihova i odlučio da ih uglazbi. Za razliku od koračničkih i patriotskih pesama, ovoj lirskoj ispovesti Runjanin je podario melodiju retke salonske prefinjenosti. Koristeći lagani dvodelni takt i harmonije bliske italijanskom belkantu, stvorio je pesmu koja je zvučala poput najlepših evropskih romansi tog doba. Pesma se munjevito proširila kroz salone Beograda, Novog Sada i Sremskih Karlovaca; izvodile su je dame uz pratnju klavira, a uskoro su je preuzeli i varoški orkestri, pretvorivši je u neprolazni simbol bidermajerske gradske lirike, o čemu detaljno govori studija Romansa, serenada i salon.

Kasnije su mnogi kompozitori, uključujući i velikana Kornelija Stankovića, pravili sopstvene harmonizacije i varijante ove pesme, ali je osnovni melodijski zametak koji je postavio Josip Runjanin ostao trajno prepoznatljiv temelj ovog bisera srpske građanske muzike.

Ratni pohodi, unapređenja i penzionisanje

Pored muzičkog delovanja, Josip Runjanin je imao dugu i uzornu vojničku karijeru. Kao oficir habzburške vojske, učestvovao je u burnim ratnim zbivanjima 1848. i 1849. godine u Italiji pod komandom feldmaršala Radeckog, gde se istakao hrabrošću u bitkama kod Santa Lucije i Kustoce. Kasnije je službovao u raznim garnizonima Vojne granice, postepeno napredujući u vojnoj hijerarhiji.

Godine 1864. biva unapređen u čin majora, a 1871. godine, nakon rasformiranja Vojne granice i reorganizacije vojske, dobija čin potpukovnika. Kao oficir, bio je izuzetno cenjen među potčinjenima zbog svoje pravednosti, brige za običnog vojnika i gospodskog ponašanja. Oženio se Otonijom pl. Mirković, kćerkom uglednog kapetana, sa kojom je imao kćerku jedinicu Vilhelminu. Nakon penzionisanja 1876. godine, Runjanin odlučuje da napusti vojne garnizone i da se sa porodicom preseli u Novi Sad, grad koji je bio prestonica srpske i panonske građanske kulture.

Poslednje godine u Novom Sadu i sahrana

Novi Sad sedamdesetih godina devetnaestog veka bio je idealno utočište za ostarelog oficira i kompozitora. U Novom Sadu Runjanin je živeo mirno i povučeno, u krugu uglednih građana, lekara, profesora i advokata. Rado je posećivao koncerte Novosadskog pevačkog društva i pozorišne predstave Srpskog narodnog pozorišta, prateći sa radošću kako pesme koje je nekada komponovao žive punim životom na koncertnim podijumima i u varoškim kafanama.

Josip Runjanin je preminuo 2. februara (21. januara po starom kalendaru) 1878. godine u Novom Sadu, u pedeset i sedmoj godini života. Sahranjen je na pravoslavnom Uspenskom groblju u Novom Sadu, uz vojne i građanske počasti, u prisustvu velikog broja građana, oficira i članova pevačkih društava. Njegov grob, na kojem stoji kameni spomenik sa pravoslavnim krstom i uklesanim notnim zapisom početka pesme „Lijepa naša“, i danas predstavlja važno istorijsko mesto hodočašća ljubitelja muzike i istoričara kulture.

Nasleđe i večni značaj

Značaj Josipa Runjanina za celokupnu regionalnu kulturnu istoriju je jedinstven i neprikosnoven. On je čovek čije su melodije postale temelj identiteta dva naroda: stvorio je himnu koja je postala državni simbol Hrvatske, i romansu Što se bore misli moje koja stoji na samom početku moderne srpske građanske muzike. U njegovoj ličnosti i sudbini ogleda se sva lepota i složenost zajedničkog istorijskog prostora u kojem su kulturne veze bile jače od političkih podela.

Danas, melodija pesme Što se bore misli moje i dalje odzvanja u skadarlijskim noćima, na petrovaradinskim terasama i u radijskim arhivima, podsećajući na vreme kada su oficiri pisali note, a knezovi stihove. Spomenik Josipu Runjaninu na Uspenskom groblju u Novom Sadu i danas svedoči o epohi u kojoj su kulturne veze nadvladavale političke podele. Njegov životni put, od Vinkovaca i Gline do Novog Sada, simbolizuje zajedničku kulturnu sudbinu naroda koji su delili isti prostor i iste ideale prosvetiteljstva i slobode. Pesme koje je komponovao nisu samo istorijski dokumenti; one su živi zvučni mostovi koji podsećaju na plemenite ideale devetnaestog veka i na večnu snagu muzike koja spaja ljudska srca kroz vreme i prostor.

Josip Runjanin ostaje u istoriji upamćen kao plemeniti vitez melodije, kompozitor čistog srca i stvaralac čija je muzika premostila vekove i granice, postavši večno dobro celokupne balkanske kulturne baštine.

Izvori i dokumentacija

• Istorijski arhiv Grada Novog Sada – dokumentacija o boravku, imovini i sahrani Josipa Runjanina na Uspenskom groblju.
• Zbornik radova: Josip Runjanin i muzički život Vojne granice u 19. veku, Matica srpska, Novi Sad, 1981.
• Kuhač, Franjo K.: Ilirski glazbenici – Prilozi za povijest hrvatskoga preporoda, Matica hrvatska, Zagreb, 1893.
• Đurić-Klajn, Stana: Počeci srpske građanske muzike i knez Mihailo Obrenović, Muzikološki institut SANU, Beograd, 1968.
• Šidak, Jaroslav / Gross, Mirjana: Hrvatski narodni preporod – Ilirski pokret, Zagreb, 1988.