Sava Vukosavljev

Uvodni portret i kulturni značaj

Sava Vukosavljev bio je centralna, formativna figura u istorijskom procesu institucionalizacije, modernizacije i akademske reforme tamburaške muzike u dvadesetom veku na celokupnom južnoslovenskom i srednjoevropskom prostoru. Kao kompozitor, dirigent, melograf, etnomuzikolog i neumorni muzički pedagog, Vukosavljev je uradio za vojvođansku tamburašku tradiciju ono što je Stevan Mokranjac učinio za srpsko horsko pojanje, a Vlastimir Pavlović Carevac za radijski narodni orkestar. Podigao je tamburaštvo iz nivoa usmenog seoskog i kafanskog prenošenja na nivo visoke partiturne umetnosti sposobne za suvereno izvođenje najsloženijih simfonijskih i kamernih muzičkih oblika.

Njegovo monumentalno životno delo bilo je osnivanje, pedagoško vođenje i estetsko profilisanje Velikog tamburaškog orkestra Radio-televizije Novi Sad. Pod njegovom dirigentskom palicom ovaj orkestar postao je globalni etalon za orkestarsko muziciranje na tamburama. Vukosavljev je teorijski i praktično standardizovao tamburaški orkestar, definisao tonske opsege, akustičke karakteristike i štimove pojedinačnih instrumenata, napisao kapitalne udžbenike, priručnike i partiture, te ostavio neprocenjivu naučnu studiju o vojvođanskoj tamburaškoj praksi koja i danas predstavlja osnovnu literaturu za sve muzikologe i izvođače.

Njegov rad predstavlja temeljni oslonac za istorijsko i muzičko razumevanje fenomena obrađenih u kapitalnim tekstovima Vojvodina i tamburaška tradicija i Instrumenti starogradske muzike. Bez njegovog višedecenijskog vizionarskog rada ne bi bila moguća ni blistava solistička dostignuća kakva su ostvarili primaš Janika Balaž i vokalni bard Zvonko Bogdan, jer im je upravo orkestar Save Vukosavljeva pružao onu monumentalnu, kristalno čistu zvučnu arhitekturu koja je njihove interpretacije uvela u red večnih umetničkih vrednosti.

Poreklo i rane godine

Sava Vukosavljev rođen je 8. marta 1914. godine u bačkom selu Zmajevu (koje se u to vreme često nazivalo Pašićevo), u radnoj i čestitoj porodici koja je duboko poštovala nacionalnu prosvetu, knjigu i tradiciju. Odrastajući u prostranstvima plodne bačke ravnice, od najranijeg dečaštva bio je svedok izuzetno bogatog muzičkog života vojvođanskih Srba, Nemaca i Mađara. U Zmajevu i susednim mestima postojala je duga i razvijena tradicija crkvenih pevačkih društava, sokolskih orkestara i seoskih tamburaških zborova, pa se mladi Sava sa tamburom susreo još u prvim razredima osnovne škole.

Nakon završetka osnovnog obrazovanja u rodnom selu, Vukosavljev odlazi u Sombor gde upisuje čuvenu Učiteljsku školu (srpsku Preparandiju) – najstariju i najugledniju pedagošku akademiju među Južnim Slovenima, koja je decenijama predstavljala pravi rasadnik prosvetne, kulturne i muzičke elite. U somborskoj Preparandiji mladi Vukosavljev stiče čvrsto i temeljno formalno muzičko obrazovanje: uči solfeđo, teoriju muzike, osnove harmonije, sviranje klavira, violine i osnove horskog dirigovanja. Tokom somborskih dana aktivno svira u đačkom tamburaškom orkestru, vodi školske horove i zapisuje prve narodne napeve, shvatajući da muzika ima izuzetan vaspitni, estetski i moralni značaj u oblikovanju naroda.

Po završetku školovanja radi sa velikim uspehom kao učitelj i muzički pedagog u vojvođanskim mestima, ali ga neugasiva želja za višim akademskim usavršavanjem vodi na Muzičku akademiju u Beogradu, gde upisuje studije na teoretsko-pedagoškom odseku. U Beogradu dolazi u neposredan dodir sa najvišim dometima srpske kompozitorske i muzikološke škole, pažljivo proučavajući dela autora kao što je Isidor Bajić i ovladavajući složenim zakonitostima orkestracije koje će kasnije ingeniozno primeniti na do tada teorijski zanemareni korpus tamburaških instrumenata.

Razvoj karijere i muzički počeci

Nakon Drugog svetskog rata, tokom koga je aktivno učestvovao u narodnooslobodilačkom pokretu baveći se pre svega organizovanjem kulturnog i prosvetnog života u partizanskim jedinicama i na oslobođenoj teritoriji, Vukosavljev se vraća u Vojvodinu sa jasnim i nepokolebljivim ciljem: stvoriti trajne institucionalne uslove za razvoj muzičke kulture naroda i narodnosti.

Godine 1949. u Novom Sadu se osniva Radio Novi Sad, koji je trebalo da postane vodeće informativno i kulturno glasilo višenacionalne Vojvodine. Ubrzo se u radijskom programu javlja nasušna potreba za stalnim, profesionalnim orkestarskim telom. Sava Vukosavljev se 1957. godine prihvata istorijskog, pionirskog zadatka da iz temelja osnuje Veliki tamburaški orkestar Radio Novog Sada. To je u to vreme bio poduhvat bez presedana. Do tada su tamburaški sastavi u Vojvodini i Slavoniji bili uglavnom manji kafanski orkestri od pet do osam svirača koji su svirali isključivo po sluhu, bez notnog teksta i sa velikim improvizacionim odstupanjima.

Vukosavljev je zamislio profesionalni ansambl od preko trideset vrsnih instrumentalista koji će funkcionisati po najstrožim zakonitostima simfonijskog orkestra. Priredio je rigorozne audicije širom Vojvodine, birajući najbolje tamburaše iz seoskih i gradskih sredina. Među njima je bio i mladi virtuoz na bisernici Janika Balaž, koga je Vukosavljev odmah prepoznao kao idealnog koncertmajstora. Posadio je muzičare za notne pultove, uveo gvozdenu probnu disciplinu i započeo stvaranje potpuno novog orkestarskog repertoara koji je obuhvatao sve: od izvornog folklora do najsloženijih partitura svetske muzičke klasike.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka predstavljale su zenit pedagoškog, istraživačkog i dirigentskog rada Save Vukosavljeva. Veliki tamburaški orkestar Radio Novog Sada pod njegovim rukovodstvom izrastao je u svetsku muzičku atrakciju. Strani muzikolozi, kompozitori i dirigenti koji su posećivali Novi Sad ostajali su zapanjeni dinamikom, sonornošću i ekspresivnim bogatstvom orkestra koji je sa jednakom uverljivošću mogao da zazvuči sa snagom moćnog simfonijskog korpusa, a već u sledećem trenutku sa eteričnom suptilnošću harfe, gitarskog ansambla ili gudačkog kvarteta.

Vukosavljev je bio neumorni, inspirativni saradnik vodećih vokalnih solista svog doba. Njegova višedecenijska saradnja sa Zvonkom Bogdanom iznedrila je antologijske LP ploče i arhivske snimke koji su postavili kanonske standarde u izvođenju vojvođanskih varoških pesama kao što su U tem Somboru, Ej, salaši na severu Bačke i dramatična balada Već odavno spremam svog mrkova. Orkestar Save Vukosavljeva davao je Bogdanovom narativnom, salonskom vokalu monumentalnu podršku, stvarajući zvučnu zavesu u kojoj je svaki stih dobijao adekvatnu orkestarsku boju.

Pored toga, Vukosavljev je sistematski obrađivao i arhivirao salonsku romansu i građansku pesmu devetnaestog veka, među kojima posebno mesto zauzima antologijska kompozicija Tiho noći. Ovu melodiju, nastalu na stihove Jovana Jovanovića Zmaja, Vukosavljev je orkestrirao sa izuzetnim pijetetom prema baštini Isidora Bajića, dajući joj uzvišeni himnični karakter.

Pored orkestarskog rada, Vukosavljev je razvio gigantsku izdavačku, kompozitorsku i naučnu delatnost. Lično je raspisao preko tri hiljade orkestarskih aranžmana za tambure, komponovao brojne originalne svite, rapsodije i uvertire za tamburaški orkestar, te objavio niz udžbenika i zbirki narodnih pesama. Njegova kapitalna naučna monografija Vojvođanska tamburaška praksa i orkestracija, objavljena u prestižnom izdanju Matice srpske 1982. godine, predstavlja temeljni dokument i Bibliju savremenog tamburaštva, delo koje je ujedinilo istoriju, organologiju, akustiku i dirigentsku praksu.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Kao kompozitor i aranžer, Sava Vukosavljev je stvorio ono što se danas u stručnim krugovima naziva „novosadskom tamburaškom školom“. Njegov pristup orkestru počivao je na preciznoj klasifikaciji i raspodeli uloga među instrumentima: - Bisernice (primovi): podeljene u sekcije prve i druge bisernice, odgovorne za melodijsku liniju u najvišem registru, virtuozne pasaže i kontinuirani tremolo; - Bračevi (basprimovi): podeljeni u tri ili četiri glasa, zaduženi za topli srednji registar, bogatu harmonizaciju i polifone kontramelodije; - Čela i čelovići: instrumenti koji donose duboki, baršunasti ton, dajući ansamblu prepoznatljivu toplinu nalik gudačkom violončelu; - Kontre (bugarije): zadužene za besprekoran, odmeren ritmički puls i harmonijsko punjenje akorda; - Begeš (tamburaški kontrabas): koji svojim dubokim, rezonantnim tonovima pruža akustički temelj celokupnom orkestarskom zdanju.

Vukosavljev je nemilosrdno insistirao na apsolutnoj intonativnoj besprekornosti. Budući da tambura poseduje metalne žice i pragove koji lako podležu temperaturnim promenama i nepreciznom pritisku prstiju, on je razvio posebne pedagoške vežbe za ujednačavanje tona i pritiska. Strogo je zabranjivao forsirano i preglasno trzanje, zahtevajući da plektrum udara žicu sa elastičnošću koja omogućava da drvo instrumenta slobodno rezonira. Zahvaljujući tome, njegov orkestar nikada nije zvučao bučno ili agresivno, već poput jedinstvenog, plemenitog zvučnog talasa.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Za Savu Vukosavljeva narodna tradicija bila je svetinja kojoj se mora pristupati sa naučnim integritetom i estetskom odgovornošću. Kao strastveni melograf i etnomuzikolog, on je decenijama krstario salašima, selima i varošima Vojvodine, noseći sa sobom teške magnetofone i beležnice. Lično je snimio i notno zabeležio preko tri hiljade izvornih narodnih i gradskih pesama i igara, spasivši od sigurnog zaborava čitave slojeve muzičke prošlosti Srba, Mađara, Slovaka, Rumuna, Rusina i Roma.

Vukosavljev je bio istinski pobornik višekulturnog bratstva. U njegovom orkestru nije bilo podela po nacionalnoj osnovi; birao je muzičare isključivo po znanju i talentu, a na programima radijskih emisija ravnopravno su se izvodili banatski srpski napevi, mađarski čardaši, slovačke polke i bunjevačke varoške pesme.

Prema saradnicima i muzičarima bio je strog i beskompromisan na probama, ali očinski pažljiv i topao van scene. U Janiki Balažu je video genijalnog solistu koga je štitio i kome je omogućavao punu umetničku afirmaciju, dok je mlađe svirače neumorno podučavao notnom pismu i orkestarskoj kulturi. Iza njega su ostale čitave generacije profesionalnih muzičara koji su kasnije preneli njegove pedagoške postulate u muzičke škole i tamburaške orkestre širom sveta.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Sava Vukosavljev preminuo je 10. januara 1996. godine u Novom Sadu, u osamdeset drugoj godini života. Njegov odlazak označio je završetak herojske epohe u kojoj je tamburaška muzika osvojila svoje puno institucionalno i naučno priznanje. Sahranjen je u svom rodnom Zmajevu, gde mu je podignut spomenik i gde se redovno održavaju memorijalne muzičke svečanosti posvećene njegovom delu.

Njegovo nasleđe u oblasti starogradske i tamburaške muzike je neprocenjivo i trajno. On je tamburašku muziku definitivno izveo iz kafanskog geta i dokazao da ona poseduje estetske kapacitete ravne bilo kojoj evropskoj nacionalnoj muzičkoj tradiciji. Standardi tamburaške orkestracije koje je on postavio postali su opšteprihvaćeni obrazac u Vojvodini, celoj Srbiji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, pa sve do tamburaških akademija i udruženja u Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi.

Sava Vukosavljev ostaje upamćen kao neumorni prosvetitelj, naučnik i dirigent koji je panonskoj tamburi podario akademsku krunu, a vojvođansku pesmu uveo u riznicu trajne svetske kulturne baštine.

Izvori i dokumentacija

• Vukosavljev, Sava: Vojvođanska tamburaška praksa i orkestracija, Matica srpska, Odeljenje za scenske umetnosti i muziku, Novi Sad, 1982.
• Vukosavljev, Sava: Gradske pesme i romanse Vojvodine, Muzička omladina, Novi Sad, 1989.
• Arhiv Radio-televizije Vojvodine: fond partitura i trajnih snimaka Velikog tamburaškog orkestra pod upravom Save Vukosavljeva (1957–1985).
• Kovačević, Krešimir: Muzička enciklopedija, svezak 3, JLZ, Zagreb, 1977.
• Monografija: Pola veka Velikog tamburaškog orkestra RTV Novi Sad, RTV Izdavaštvo, Novi Sad, 2007.