Instrumenti starogradske muzike

Uvod: Zvučna fizionomija i estetika akustičarskog muziciranja

Zvučni identitet starogradske muzike jeste jedan od najprepoznatljivijih fenomena u celokupnoj muzičkoj kulturi jugoistočne Evrope. Onog trenutka kada zazvoni metalna žica tambure, kada violina započne svoj meki glisando u rubatu, ili kada prigušeni akord akustične gitare uspostavi ritmički puls valcera, slušalac biva nepogrešivo prenet u specifičan vremenski i prostorni kontekst. Taj zvuk priziva kaldrmisane varoške sokake, miris dunja na ormarima, osvetljene kafanske bašte i salonska posela sa prelaza devetnaestog u dvadeseti vek.

Međutim, ta prividna spontanost i prirodnost starogradskog zvuka zapravo je plod dugotrajne, složene evolucije instrumentalarija. Starogradska muzika nikada nije bila rezultat slučajnog okupljanja svirača; ona je razvila stroga pravila orkestracije, tonskog balansa i harmonijske raspodele uloga među instrumentima. Njena temeljna estetska premisa jeste apsolutna akustičnost. U starogradskoj muzici nema mesta sintetičkim bojama, elektronskim ritam-mašinama ili agresivnim pojačalima. Svaki instrument poseduje sopstvenu drvenu rezonancu, svoj prirodni dah i dinamički raspon koji se meri ne decibelima, već sposobnošću da podrži ljudski glas i stvori atmosferu prisnosti.

Porodica tambura: Od orijentalne samice do simfonijskog orkestra

U Panoniji – pre svega u Vojvodini, Slavoniji i Baranji – neprikosnoveni vladar starogradskog zvuka jeste tambura. Poreklo tambure vodi nas daleko na Istok; reč potiče od persijsko-arapske reči tunbur, a na balkanske prostore doneli su je Turci u četrnaestom i petnaestom veku. Izvorna tambura samica (ili dangubica) bila je primitivan instrument sa dva, tri ili četiri žičana polja, dugačkim vratom i kruškastim korpusom, na kojoj se sviralo solistički, najčešće uz pevanje epskih ili pastirskih pesama (Tamburalo momče uz tamburu).

Tokom devetnaestog veka u gradovima Ugarske, pod uticajem evropske muzičke teorije i građanskih pevačkih društava, tambura doživljava revolucionarnu transformaciju. Samica napušta solističku ulogu i razvija se čitava porodica instrumenata različitih tonskih raspona, oblikovana po ugledu na klasični gudački kvartet. Tambure se prilagođavaju hromatskom sistemu sa fiksnim metalnim pragovima, što je omogućilo sviranje u svim tonalitetima i višeglasnu harmonizaciju.

Standardni tamburaški orkestar danas sačinjavaju: - Bisernica (prim): Najmanji instrument, visokog zvuka, koji nosi osnovnu melodijsku liniju, često udvostručen u tercama ili oktavama. - Brač (basprim): Nešto veći instrument, dubljeg i punijeg tona, koji vodi melodijski dijalog sa primom, svira pasaže i donosi prepoznatljivi elegični ton. - Čelo (tamburaško čelo): Instrument koji pokriva srednji registar, svirajući arpeđa, kontramelodije i basove u tenorskom registru. - Kontra (bugarija): Ritmizirana tambura sa četiri žice, naštimovana u akordima, koja ima ključnu ulogu harmonijskog motora orkestra, donoseći oštre i precizne akcente na drugom i trećem taktnom dobu. - Berde (begeš ili tamburaški kontrabas): Najveći instrument koji donosi basovsku osnovu, obezbeđujući stabilnost harmonijskog temelja čitavog ansambla.

Vojvođanska tamburaška praksa i Janika Balaž

Vrhunac kafanskog i varoškog tamburaškog muziciranja oličen je u liku i delu mitskog primaša Janike Balaža (1925–1988). Odrastao u muzičkoj porodici u Bečeju, Balaž je tamburu prim uzdigao na rang violinske virtuoznosti. Njegov mali sastav, čuvenih osam tamburaša koji su decenijama svirali na Petrovaradinskoj tvrđavi, postao je svetski fenomen, оvekovečen u himni Osam tamburaša s Petrovaradina.

Janikin stil karakteriše neverovatan tremolo – brzo, fluidno trzanje trzalicom od kornjačinog oklopa kojim se postiže iluzija dugog, neprekinutog violinskog tona. Balaž je u tamburašku praksu uneo elemente mađarskog i romskog rubata, omogućavajući orkestru da u deliću sekunde pređe iz melanholičnog adagia u furiozni čardaš. Njegova saradnja sa doajenom Zvonkom Bogdanom stvorila je mitsku zvučnu sliku Vojvodine u pesmama poput U tem Somboru, gde tambure nisu samo pratnja, već ravnopravni narator priče o nestalim salašima, konjima i starim varoškim kapijama.

Sava Vukosavljev i notna standardizacija orkestarskog zvuka

Paralelno sa kafanskom praksom Janike Balaža, odvijao se proces akademske i institucionalne emancipacije tambure, koji je predvodio etnomuzikolog, pedagog i dirigent Sava Vukosavljev (1914–1996). Vukosavljev je uvideo da tambura, ukoliko ostane isključivo u sferi usmene kafanske tradicije, rizikuje da bude potisnuta pred modernim orkestrima.

Kao dugogodišnji šef Velikog tamburaškog orkestra Radio Novog Sada, Vukosavljev je uveo strogu notnu disciplinu. On je standardizovao štimove instrumenata (uvođenjem takozvanog sremskog i novosadskog sistema), napisao prve temeljne udžbenike za tamburu i stvorio aranžmane u kojima je tamburaški orkestar zvučao poput simfonijskog korpusa. Pod njegovom dirigentskom palicom, Veliki tamburaški orkestar je izvodio dela Baha, Mocarta i Čajkovskog, ali je istovremeno pružio najrafiniraniju moguću instrumentalnu pratnju solistima gradske pesme. Vukosavljev je dokazao da je tambura punopravni član evropske porodice klasičnih instrumenata.

Violina: Kraljica varoškog kafanskog i radijskog zvuka

Ako je tambura srce Panonije, onda je violina kraljica gradskog muziciranja u centralnoj Srbiji, Beogradu i na jugu. Violina je na naše prostore stigla još u sedamnaestom veku, postepeno potiskujući arhaične gusle i ćemane iz gradskih sredina. Zbog svoje ogromne izražajnosti, dinamičkog raspona i sposobnosti da do detalja oponaša intonaciju i boju ljudskog glasa, violina je postala vodeći solistički instrument u varoškim mehanama i salonima.

Tehnika sviranja violine u starogradskoj muzici bitno se razlikuje od stroge akademije zapadnog klasicizma. Varoški violinisti razvili su specifičan sistem ukrasa: trileri, mordenti, brzi predudari i karakteristični silazni i uzlazni glisandi koji pesmi daju neodoljiv ton tuge i sete. Violina u starogradskoj pesmi ne svira samo melodiju; ona „plače“, „uzdiše“ i vodi strastveni dijalog sa pevačem, odgovarajući na svaku njegovu frazu virtuoznim instrumentalnim komentarom.

Vlastimir Pavlović Carevac i kanon violinske discipline

Najvišu tačku u razvoju gradskog violinskog stila predstavlja delo Vlastimira Pavlovića Carevca (1895–1965). Kao osnivač i dugogodišnji rukovodilac Narodnog orkestra Radio Beograda, Carevac je izvršio istorijsku misiju pročišćenja gradskog zvuka. On je bio protivnik neukusnog preterivanja, kafanskog falširanja i preterane sentimentalnosti koja prelazi u patetiku.

Carevčev violinski ton bio je jasan, čist, aristokratski uzdržan, a istovremeno beskrajno topao. On je violinu postavio na čelo orkestra kao moralnog i estetskog sudiju. Njegovo izvođenje pesme Svilen konac postalo je apsolutni kanon i nedostižni ideal violinskog fraziranja. Carevac je stvorio takozvani beogradski radijski stil: spoj precizne intonacije, prozračne harmonizacije i dubokog poštovanja prema melopoetskoj strukturi pesme. Pod njegovim vođstvom violina je definisala zvučni profil srpske građanske pesme u dvadesetom veku.

Harmonika: Od narodnog instrumenta do polifonog majstorstva

Harmonika se u gradskom miljeu pojavljuje krajem devetnaestog veka, pre svega kao import iz Austrije, Nemačke i Italije. U početku dočekana sa skepsom od strane građanske elite koja ju je smatrala bučnim seoskim instrumentom pogodnim samo za vašare, harmonika je zahvaljujući tehnološkom razvoju – uvođenju klavijature i višeglasnih registara – brzo osvojila varoške prostore.

U starogradskoj muzici harmonika ima dvojaku ulogu. Sa jedne strane, ona je moćan harmonijski instrument koji zamenjuje čitavu sekciju duvača ili gudača, obezbeđujući akordsku podlogu i polifone bas linije u levoj ruci. Sa druge strane, u desnoj ruci ona postaje virtuozni solistički instrument sposoban za najbrže pasaže i lirske melodijske linije.

Posebno mesto u afirmaciji harmonike u gradskom orkestru pripada velikanima poput Ljubiše Pavkovića, dugogodišnjeg rukovodioca Narodnog orkestra RTS-a. Pavković je na klavirnoj harmonici demonstrirao vrhunsku eleganciju, uklapajući harmoniku u najsuptilnije salonske i starogradske forme bez ijednog suvišnog tona, dokazujući da ovaj instrument može zvučati jednako gospodstveno kao i violina ili flauta.

Gitara i kontrabas: Ritmička i harmonijska kičma ansambla

Nijedan starogradski orkestar ne može funkcionisati bez svoje ritmičke i harmonijske kičme, koju čine gitara i kontrabas.

Akustična gitara (šestotožičana sa španskim štimom) zauzima posebno mesto u izvođenju romansi i serenada. Za razliku od tamburaške bugarije koja se svira trzalicom sa oštrim trzajem, gitara pruža mogućnost raznovrsnih načina sviranja: od nežnog arpeđa prstima (fingerpicking), preko mekog akordskog rastera, do ritmičkog prigušivanja žica dlanom. Gitara donosi toplu, drvenu boju koja savršeno leži ispod baritona ili tenora, stvarajući utisak prisnog razgovora dvoje ljudi u noćnoj tišini.

Sa druge strane, kontrabas (bilo klasični gudački ili tamburaški begeš) jeste temelj na kojem počiva čitava zgrada orkestra. Sviran gotovo isključivo pizzicato tehnikom (okidanjem žica prstima), kontrabas daje jasan i definisan impuls na prvoj dobi takta, vodeći basovske linije koje povezuju akorde. U starogradskoj tradiciji kontrabasista je često bio najstariji, najiskusniji član orkestra – čuvar tempa i harmonijske ravnoteže, оvekovečen u slavnoj numeri Jedan stari kontrabas.

Klavir u građanskom salonu: Harmonijski temelj vokalne lirike

Govoreći o instrumentima starogradske pesme, nedopustivo je zaobići klavir (pijanino ili koncertni klavir). Iako ga danas ređe viđamo u kafanskim ambijentima, klavir je bio primarni instrument na kojem su mnoge od najlepših starogradskih pesama nastale. Tokom devetnaestog veka klavir je bio statusni simbol svake bolje građanske kuće u Novom Sadu, Pančevu, Beogradu ili Somboru.

Na klaviru su stvarali naši prvi školovani kompozitori – Kornelije Stanković, Jovan Paču, Mita Topalović i Isidor Bajić. Klavirska pratnja omogućila je složene modulacije, hromatske basovske pokrete i salonsku ornamentiku koja je definisala vokalnu romansu. Za razliku od trzanih instrumenata, klavir poseduje pedale koji omogućavaju produženo trajanje tona, stvarajući zvučnu zavesu idealnu za melanholične lirske tekstove.

Akustički balans i otpor elektrifikaciji u modernom dobu

Danas, u doba digitalne muzičke produkcije, instrumentalarij starogradske muzike stoji kao poslednji bedem prirodnog, humanog zvuka. Snaga ovih instrumenata leži upravo u njihovoj nesavršenosti i neposrednosti: u škripcu prsta preko metalne žice basprima, u vibriranju drvenog trupa kontrabasa i u toplom dahu harmonike.

Pokušaji da se starogradska muzika modernizuje uvođenjem sintisajzera, električnih bas-gitara ili elektronskih bubnjeva po pravilu su doživljavali estetski krah. Onog trenutka kada se izgubi prirodna akustička rezonanca drveta i žice, starogradska pesma gubi svoju dušu i pretvara se u bezličnu estradnu robu. Zato očuvanje tradicionalnih instrumenata i veštine njihovog sviranja predstavlja primarni zadatak svakog odgovornog pristupa našoj kulturnoj baštini.

Redakcija