Janika Balaž

Uvodni portret i kulturni značaj

Janika Balaž ostaje u analima evropske i balkanske muzičke kulture upamćen kao nesumnjivo najveći, najuticajniji i tehnički najbriljantniji tamburaški primaš u celokupnoj istoriji ovog instrumenta. Njegovo ime i njegov prim (bisernica) postali su mitski simboli Vojvodine, Petrovaradina, Novog Sada i panonske ravnice. Balaž nije bio samo virtuoz zapanjujuće brzine prstiju i neponovljivog, svilenog tremola; on je bio vođa i zvučni arhitekta kultnog sastava „Osam tamburaša s Petrovaradina“, ansambla koji je tokom više od tri decenije postavio najviše svetske standarde u akustičnom muziciranju na žičanim instrumentima.

Značaj Janike Balaža za razumevanje istorije vojvođanske muzike neraskidivo je povezan sa temom Vojvodina i tamburaška tradicija. Dok je tambura vekovima u narodu bila posmatrana pretežno kao prateći, folklorni ili kafanski instrument skromnijih izražajnih dometa, Balaž ju je svojim radom uzdigao do nivoa vrhunskog koncertnog solističkog medija. U njegovim rukama mali drveni korpus bisernice zvučao je sa plemenitošću najfinije koncertne violine i rezonantnim bogatstvom mandoline, dokazujući postulate elaborirane u tekstu Instrumenti starogradske muzike.

Kroz svoju dugogodišnju saradnju sa velikanima poput Zvonka Bogdana i etnomuzikologa Save Vukosavljeva, Janika Balaž je definisao zvučni kanon savremene vojvođanske pesme. Njegovi nastupi na terasi Petrovaradinske tvrđave pretvorili su Novi Sad u nezaobilaznu stanicu svetske kulturne, umetničke i diplomatske elite. Svirao je pred kraljevima, predsednicima država, filmskim divama i vodećim svetskim orkestarskim dirigentima, ostavljajući svakog slušaoca u stanju nepodeljenog estetskog zanosa i dubokog emotivnog ganuća.

Poreklo i rane godine

Janika Balaž rođen je 23. decembra 1925. godine u malom banatskom selu Lukino Selo, u neposrednoj blizini Zrenjanina i reke Begej. Potiče iz čuvene romske muzičke porodice u kojoj se muzički zanat prenosio sa kolena na koleno kroz stoleća. Otac mu je bio cenjeni tamburaš i primaš u lokalnim seoskim kapelama, a deda po majci čuveni violinista koji je svirao po plemićkim kurijama i gradskim gostionama širom Banata i Pomorišja. U kući Balaževih muzika nije bila puki hobi ili usputna zabava; ona je bila način postojanja, osnovno sredstvo komunikacije sa svetom i mukotrpno zarađeni porodični hleb.

Mali Janika je već kao petogodišnji dečak pokazivao fascinaciju žičanim instrumentima. Zanimljivo je i instruktivno da je u najranijem dobu počeo da uči violinu, što se kasnije pokazalo kao apsolutno presudna okolnost za formiranje njegove unikatne tamburaške tehnike. Na violini je savladao postavljanje prstiju leve ruke, fraziranje, prelazak iz pozicije u poziciju i osećaj za neprekinutu kantilenu. Međutim, kada je imao oko deset godina, opčinjen specifičnim, kristalnim zvukom vojvođanske bisernice (tamburaškog prima), Janika definitivno ostavlja violinu i potpuno se posvećuje tamburi.

Odrastao je u izrazito višekulturnoj sredini Banata tog međuratnog doba, gde su u slozi živeli Srbi, Mađari, Slovaci, Nemci i Rumuni. Mladi Balaž je sa zadivljujućom lakoćom upijao različite muzičke tradicije: od vatrenih mađarskih čardaša i rumunskih virtuoznih hora, do mekih banatskih varoških pesama, sevdalinki i srpskih narodnih kola. Već sa četrnaest godina svirao je profesionalno u lokalnim kafanama, na salašarskim zabavama i svadbama, preuzimajući na svoja mlada pleća izdržavanje cele porodice i stičući čeličnu scensku izdržljivost koja će ga krasiti kroz čitavu blistavu karijeru.

Razvoj karijere i muzički počeci

Nakon završetka Drugog svetskog rata, Janika Balaž se seli u Novi Sad, grad koji je ubrzano obnavljao svoj kulturni život i osnivao nove umetničke institucije. Godine 1951. osniva se Veliki tamburaški orkestar Radio Novog Sada, a kompozitor, dirigent i reformator Sava Vukosavljev odmah prepoznaje Janikin vanserijski genij i postavlja ga za prvu bisernicu, odnosno koncertmajstora orkestra.

Rad u velikom radijskom orkestru doneo je Balažu neprocenjivo iskustvo: savladao je čitanje najsloženijih notnih partitura, disciplinu velikog simfonijskog tela i harmonijsku preciznost. Ipak, Janikina nemirna solistička priroda i potreba za neposrednim, živim kontaktom sa publikom tražili su manji, znatno fleksibilniji kamerni sastav. Sredinom pedesetih godina dvadesetog veka on okuplja sedam vrhunskih muzičara i formira legendarni orkestar „Osam tamburaša“, sa kojim preuzima muzički program na terasi restorana Petrovaradinske tvrđave.

Petrovaradinska tvrđava uskoro postaje svetski muzički fenomen bez premca. Svake večeri, sa pogledom na Dunav i novosadska svetla, Janika i njegovih sedam muzičkih vitezova stvarali su istinsku akustičnu čaroliju. Orkestar nije koristio nikakva električna pojačala, mikrofone niti kablove; svirali su isključivo na vrhunskim drvenim instrumentima ručne izrade majstora Kudlika i Bocana. Zvuk je bio toliko ujednačen, moćan i kristalno jasan da se čuo u svakom kutku tvrđave. Janika je sedeo u sredini, sa primom položenim visoko na grudi, vodeći orkestar jedva primetnim pokretima obrva, osmehom i disanjem.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Period od kraja šezdesetih do sredine osamdesetih godina dvadesetog veka predstavljao je zlatno doba Janike Balaža. Petrovaradin je postao mesto hodočašća za svetsku elitu. U goste su mu dolazili i satima uživali u njegovoj muzici slavni francuski dirigent Šarl Minš, pisci, filmski reditelji i glumci svetskog glasa, ali i vodeći političari tog doba. Državne delegacije koje su posećivale Jugoslaviju obavezno su dovođene na Petrovaradin da čuju Janiku Balaža, a Josip Broz Tito je bio njegov redovni i strastveni slušalac.

Istorijsko poglavlje u njegovoj karijeri bila je umetnička i bratska saradnja sa slavnim bardom Zvonkom Bogdanom. Kada su se spojili Balažev prim i Bogdanov baršunasti, gospodski narativni vokal, rođena je apsolutna muzička magija panonskog prostora. Janika je Bogdanovim autorskim pesmama dao neponovljiv instrumentalni pečat i oreol večnosti. Kompozicije kao što su Ej, salaši na severu Bačke, Već odavno spremam svog mrkova, Govori se da me varaš i starogradski biseri U tem Somboru i Osam tamburaša s Petrovaradina postale su trajni zvučni amblemi čitave jedne epohe.

Balaž je sa svojim orkestrom snimio desetine gramofonskih ploča za vodeće diskografske kuće, a posebno je zapažen bio njegov instrumentalni solistički album gde je demonstrirao da tambura može da izvede najzahtevnija virtuozna dela svetske violinske klasike, poput Montijevog „Čardaša“ i kompozicija Pabla de Sarasatea. Nastupao je na najprestižnijim pozornicama planete: od legendarne dvorane „Olimpija“ u Parizu, do prestižnih koncertnih dvorana u Moskvi, Londonu, Njujorku, Montrealu i Tokiju. Strani muzički kritičari pisali su o njemu u superlativima, nazivajući ga „panonskim Paganinijem na tamburi“.

Posebno, uzvišeno mesto u njegovom instrumentalnom repertoaru zauzimala je lirska vojvođanska balada Čamac na Tisi, u kojoj je njegov prim dočaravao mirnu rečnu površinu, zavesu od žalosnih vrba i večnu tišinu vojvođanskog sutona koji se lagano gasi nad ravnicom.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Instrumentalna tehnika Janike Balaža i danas predstavlja predmet divljenja i detaljnih analiza muzikologa i etnomuzikologa. Njegov stil odlikovao se sa tri temeljna elementa: 1. Fascinantan, svilen tremolo: Dok je kod većine tamburaša tremolo trzalicom (plektrumom) bio mehanički, tvrd i isprekidan, kod Balaža je zvučao kao savršeno fluidna, neprekinuta zvučna linija, ekvivalentna potezu najboljeg violinskog gudala. Njegova desna ruka vibrirala je iz samog zgloba šake sa zapanjujućom brzinom i mekoćom, omogućavajući instrumentu da peva ljudskim glasom. 2. Besprekorna intonacija i dinamičko senčenje: Janika je umeo da svira u najtišem mogućem pianissimu a da ton zadrži punu boju i rezonancu, da bi zatim u deliću sekunde eksplodirao u moćni forte bez ikakvog neželjenog zveckanja žica o metalne pragove vrata tambure. 3. Brzina, artikulacija i ornamentika: U brzim mađarskim čardašima, rumunskim igrama i srpskim kolima, njegova leva ruka letela je preko hvataljke sa nepogrešivom hirurškom tačnošću, izvodeći najsloženije ukrase, predudare i trilere sa zadivljujućom lakoćom.

Njegov repertoar bio je živa enciklopedija panonskog i balkanskog zvuka. Svirao je starogradske romanse, vojvođanske poskočice, slavonske bećarce, bosanske sevdalinke, ruske ciganske pesme, mađarske kafanske napeve i klasične instrumentalne minijature. Znao je hiljade pesama napamet, svirajući ih bez partiture, direktno iz dubine duše. Orkestar koji je predvodio funkcionisao je poput savršenog švajcarskog mehanizma: basprimovi su pružali topli harmonijski zagrljaj, kontra je držala odmeren, elastičan ritmički puls, dok je bas (begeš) obezbeđivao duboki, pulsirajući temelj.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Janika Balaž je gajio bezgranično, duboko poštovanje prema tamburaškoj tradiciji, ali je istovremeno bio hrabar i pronicljiv inovator. Nije se ustručavao da u tamburaški korpus unese harmonijske elemente džeza, salonske romantike i klasične orkestarske virtuoznosti. Uvek je ponavljao da tambura nije siromašan niti primitivan instrument, već da njene izražajne mogućnosti zavise isključivo od mašte, rada i discipline onoga ko je drži u rukama.

Prema članovima svog orkestra odnosio se sa očinskom brigom i strogim profesionalnim autoritetom. U orkestru „Osam tamburaša“ vladala su gvozdena pravila: nije bilo konzumiranja alkohola tokom nastupa, garderoba je morala biti besprekorna, a svaki član je morao biti maksimalno posvećen zajedničkom zvučnom telu. Njegovi basprimaši i kontraši nisu bili samo puka ritmička pratnja; oni su bili vrsni solisti koji su pod Janikinim vođstvom disali jednim dahom.

U privatnom životu bio je izuzetno skroman, povučen i privržen običnom svetu. Uprkos svetskoj slavi i basnoslovnim ponudama da se preseli u Pariz, London ili Ameriku, Janika nikada nije želeo da napusti svoj Novi Sad, Petrovaradin i Dunav. Njegov svet bila je tvrđava, vojvođanska prostranstva i iskrena pesma podeljena sa prijateljima.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Janika Balaž preminuo je prerano, 29. oktobra 1988. godine u Novom Sadu, u šezdeset trećoj godini života. Njegov odlazak doživljen je kao istinska kulturna tragedija koja je zavila Novi Sad i celokupnu muzičku javnost u duboku žalost. Sahranjen je na novosadskom Gradskom groblju, ispraćen zvucima utišanih tambura njegovih vernih saboraca koji su svirali njegovu omiljenu melodiju.

U znak večnog sećanja i duboke zahvalnosti, grad Novi Sad je na Trgu neznanog junaka, u podnožju Petrovaradinske tvrđave tik uz obalu Dunava, podigao spomenik Janiki Balažu u bronzi, rad akademskog vajara Lasla Silađija. Monumentalna skulptura prikazuje Janiku u prirodnoj veličini sa primom u rukama, u stavu u kome je decenijama bacao u trans slušaoce iz celog sveta.

Njegov uticaj na savremeno tamburaštvo je apsolutan i trajan. Ne postoji tamburaški primaš na prostorima Srbije, Hrvatske, Mađarske ili dijaspore koji u svom sviranju ne imitira ili ne pokušava da dosegne Balažev tremolo, fraziranje i ton. Janika Balaž je tamburu uveo u red velikih svetskih instrumenata, a Vojvodinu učinio prepoznatljivom muzičkom regijom na globalnoj mapi. Njegove snimljene bravure ostaju večni putokaz, nedostižni ideal i zlatni standard tamburaške umetnosti za sva vremena.

Izvori i dokumentacija

• Obradović, Milenko: Janika Balaž i tamburaška ravnica, Prometej, Novi Sad, 1993.
• Vukosavljev, Sava: Vojvođanska tamburaška praksa i orkestracija, Matica srpska, Novi Sad, 1982.
• Dokumentarna zbirka Zvučnog arhiva Radio-televizije Vojvodine (arhivski snimci Janike Balaža 1951–1988).
• Film: Poslednji primaš sa Petrovaradina, TV Novi Sad, 1989.
• Muzička enciklopedija Jugoslavenskog leksikografskog zavoda, tom 1, Zagreb, 1971.