Sofka Nikolić

Uvodni portret i kulturni značaj

Sofka Nikolić predstavlja najfascinantniji, najeksplozivniji i mitski najuzvišeniji vokalni fenomen u celokupnoj istoriji beogradske, srpske i balkanske muzičke scene međuratnog doba. Nazivana s punim pravom i nepodeljenim divljenjem savremenika „Kraljicom Skadarlije“, Sofka je bila muzička pojava kakva se na evropskim prostorima pojavljuje izuzetno retko: žena vulkanskog talenta, dramatičnog glasa koji je parao dušu i scenske sugestivnosti koja je bacala u hipnotički trans hiljade slušalaca svih društvenih slojeva. Njena slava u periodu između 1925. i 1935. godine prevazišla je sve nacionalne, jezičke i regionalne granice, pretvorivši je u prvu istinsku međunarodnu estradnu zvezdu poniklu sa balkanskog tla.

Njen istorijski i kulturološki značaj detaljno se osvetljava kroz temeljne tematske studije Skadarlija između istorije i legende, Pevačice i istorija starogradske pesme i Romski muzičari i gradske muzičke tradicije. Sofka je bila otelotvorenje skadarlijskog duha u njegovom istorijskom zenitu, žena koja je malu, kaldrmisanu boemsku četvrt Beograda upisala na globalnu mapu svetskih prestonica noćnog, umetničkog i mondenskog života. U skadarlijske kafane „Kragujevac“, „Dva jelena“ i „Tri šešira“, gde je Sofka pevala uz pratnju orkestra svog supruga Ilije, dolazili su noćnim ekspresnim vozovima gosti iz Pariza, Beča, Budimpešte i Berlina samo da bi proveli noć slušajući njene pesme i gledajući njen strastveni, hipnotišući pogled.

O njenom planetarnom trijumfu svedoči i podatak iz 1929. godine, kada joj je u Parizu dodeljeno prestižno svetsko diskografsko priznanje „Zlatna potkovica“ kao drugom najtiražnijem i najprofitabilnijem izvođaču u celoj Evropi, odmah iza slavnog italijanskog operskog tenora Enrika Karuza. Rame uz rame sa predratnim velikanima kao što su bili Mijat Mijatović i vokalna diva Vuka Šeherović, Sofka je suvereno kraljevala predratnom industrijom zvuka, ostavivši iza sebe stotine snimaka koji i danas zadivljuju modernog slušaoca svojom neobuzdanom snagom, tehničkom virtuoznošću i vanvremenskom emotivnom istinom.

Poreklo i rane godine

Sofka Nikolić rođena je 1907. godine u mačvanskom selu Tabanoviću kod Šapca, u siromašnoj romskoj muzičkoj porodici. Od najranijeg detinjstva njen život bio je neraskidivo vezan za pesmu, stalna putovanja, konjske čeze i specifični kafanski ambijent. Njena majka i brojni rođaci bili su profesionalni narodni muzičari, povezani sa čuvenim mačvanskim i šabačkim muzičkim lozama poput Cicvarića, pa je mala Sofka prohodala i progovorila uz zvuke violina, tambura, defova i ranih harmonika. Mačva tog doba bila je prostor izuzetne muzičke vitalnosti, gde su se preplitali zvuci prekodrinskog sevdaha, vojvođanskih varoških romansi i južnosrpskih kola.

Kao devojčica od svega desetak godina počela je da peva po seoskim vašarima, drumskim mehanama, crkvenim slavama i svadbama u Mačvi, Sremu i Podrinju. Već tada je pokazivala glas nesvakidašnje snage i tamnog, zrelog registra koji nije bio uobičajen za njen dečji uzrast. Nije imala nikakvo formalno muzičko obrazovanje niti je poznavala notno pismo; njena akademija bili su dimom ispunjeni kafanski ćoškovi, zveckanje dukata, miris voska i pečenja, i lica umornih ljudi koji su u njenoj pesmi tražili zaborav, utehu i beg od teške svakodnevice.

U ranoj mladosti, sa nepunih šesnaest godina, udaje se za vrsnog muzičara Iliju Nikolića, violinistu i kapelnika, sa kojim formira dobitni muzički i bračni tandem. Ilija je odmah prepoznao neslućene vokalne mogućnosti svoje mlade supruge; okupio je vrhunske instrumentaliste koji su pratili Sofku, dajući njenom glasu vatrenu, virtuoznu podlogu. Mladi par kreće na turneje po Srbiji, Bosni i Vojvodini. Pevali su u Šapcu, Valjevu, Sarajevu, Banjaluci, Mostaru i Novom Sadu, a vest o čudesnoj mladoj pevačici iz Tabanovića koja svojim glasom obara s nogu i najtvrđa srca počinje munjevito da se širi tadašnjom kraljevinom.

Razvoj karijere i muzički počeci

Sredinom dvadesetih godina dvadesetog veka Sofka Nikolić sa orkestrom stiže u Beograd. Njen dolazak u prestonicu označio je pravu tektonsku prekretnicu u noćnom i muzičkom životu grada. Počinje da peva u kafani „Kragujevac“ u Skadarliji, a zatim i u kultnim lokalima „Dva jelena“ i „Tri šešira“. Preko noći, Skadarlija je postala muzički epicentar Balkana. Kafane su bile premale da prime stotine i hiljade ljudi koji su se tiskali na ulici; Skadarska ulica bila je potpuno blokirana fijakerima i automobilima, a masa sveta stajala je satima na hladnoj kaldrmi ispred otvorenih kafanskih prozora samo da bi uhvatila koji takt njenog glasa.

U publici su sedeli najveći srpski i jugoslovenski intelektualci, pesnici, glumci, ministri, ali i strane diplomate i mondenski putnici. Za njenim stolom sedeli su čuveni pisac Branislav Nušić, koji je pisao vatrene novinske hvalospeve o njenom glasu, slikar i karikaturista Pjer Križanić, legendarni glumac Čiča Ilija Stanojević, pesnici Tin Ujević i Gustav Krklec. Slavni svetski gosti hitali su u Skadarliju: Čarli Čaplin je tokom svog boravka u Evropi došao u Beograd specijalno da čuje Sofku, a holivudska zvezda nemog filma Pola Negri plakala je slušajući njene ciganske romanse.

Sofka je pevala bez ikakvog mikrofona i električnog pojačala; njen glas je ispunjavao salu sa takvom lakoćom i prodornošću da su, prema verodostojnim svedočenjima savremenika, kristalne čaše na stolovima doslovno podrhtavale od rezonance njenih visokih tonova. Nije bila samo vokalni solista; bila je istinska tragičarka i glumica koja je svaku pesmu proživljavala kao pitanje života i smrti. Kada je pevala o bolu, niz njene obraze tekle su prave suze; kada je pevala o radosti, zarazni osmeh i vatra u očima palili su čitavu dvoranu, terajući goste da bacaju novac i kite orkestar zlatnim dukatima.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Period između 1927. i 1935. godine predstavljao je apsolutni istorijski zenit Sofke Nikolić. Strane diskografske kompanije su se doslovno otimale za njeno potpisivanje ekskluzivnih ugovora. Predstavnici kompanija Odeon, Columbia, Parlophon, Pathé i His Master's Voice plaćali su astronomske predujmove u zlatu kako bi obezbedili njene snimke. Sofka putuje u Pariz, Berlin, Beč i London gde u najmodernijim evropskim studijima snima desetine ploča koje se štampaju u stotinama hiljada primeraka i distribuiraju po celom svetu.

U tom periodu nastaju njeni besmrtni snimci koji su ušli u anale svetske muzike: pre svega antologijska pesma Bolujem ja, koju je izvodila sa takvom tragičnom dubinom da su gosti u kafanama u očaju i katarzi lomili čaše, zatim nezaboravna skadarlijska himna Donesi vina, krčmarice, vatrena ruska romansa Oči čornije koju je naučila od ruskih emigranata u Beogradu, te lična pesnička himna Ciganka sam mala.

Sofka je u to vreme bila najbogatija, najslavnija i najplaćenija žena na celom Balkanu. Posedovala je raskošnu vilu u elitnom delu Beograda, luksuzne automobile sa uniformisanim vozačem, najskuplje pariske bunde i skupoceni dijamantski nakit. Međutim, njena plemenita duša ostala je potpuno neiskvarena bogatstvom: novac je nemilice delila sirotinji, stipendirala je školovanje talentovane dece bez roditelja, finansirala lečenje siromašnih bolesnika i zbrinjavala ostarele skadarlijske svirače.

Međutim, na samom vrhuncu slave i svetskog trijumfa, 1936. godine, Sofku pogađa nezamisliva porodična tragedija koja je iz korena prekinula njen umetnički let. Njena jedina kćerka, šesnaestogodišnja mezimica Marica, teško se razbolela od tuberkuloze. Sofka je angažovala najpoznatije lekare iz Švajcarske, Pariza i Beča, nudila celokupno svoje bogatstvo za lek, ali spasa nije bilo – devojčica je preminula na njenim rukama.

Slomljena neizmernim bolom, očajem i tugom, Sofka Nikolić se na kćerkinom grobu zavetovala da više nikada u životu neće zapevati za novac, aplauze i javnu scenu. Preko noći je napustila Beograd, slavu, unosne diskografske ugovore i sav mondenski sjaj. Poklonila je veći deo imovine i povukla se u skromnu kuću u Bijeljini u istočnoj Bosni, gde je provela ostatak svog života u potpunoj tišini, molitvi i večnom sećanju na svoju prerano izgubljenu Maricu.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Glas Sofke Nikolić bio je redak biološki i muzički fenomen. Bio je to raskošan, taman, duboki dramatični alt (gotovo kontraalt) sa neverovatnim rasponom koji se bez ikakvog čujnog prelaza podizao u visoke mecosopranske i tenorske registre. U njenoj boji glasa bilo je nečeg arhaičnog, praiskonskog – bila je to magična legura balkanske tuge, orijentalnog patosa i neukrotive romske vatrene strasti.

Njena vokalna tehnika počivala je na besprekornoj prirodnoj podršci dijafragme i gigantskom kapacitetu pluća. Mogla je da drži dugačke fraze u neprekinutom krešendu, pojačavajući intenzitet zvuka do tačke kada se slušaocu činilo da ljudski glas prelazi granice fizički mogućeg. Njeno vibrato bilo je unutrašnje, puno nerva, pulsiranja i strasti, dajući svakoj pesmi osećaj neposredne egzistencijalne drame. Nije pevala samo glasom; pevala je celim telom, očima, rukama i uzdasima.

Repertoar Sofke Nikolić bio je izuzetno bogat i žanrovski raznolik: 1. Tradicionalne beogradske i skadarlijske starogradske pesme i romanse; 2. Autentične romske balade, elegije i brzi čardaši, pevani sa divljom, iskonskom energijom; 3. Zahtevne bosanske sevdalinke, kojima je davala snažniji dramski akcenat u odnosu na tiho kućno izvođenje; 4. Ruske ciganske pesme i salonske melodije, preuzete od beloarmejskih emigranata u Beogradu.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Sofka Nikolić bila je izdanak nepatvorene žive usmene tradicije. Nije priznavala krute akademske šablone; za nju je muzika bila trenutak nadahnuća, sveto stanje duha u kome se pevač i slušaoci stapaju u jedno neraskidivo biće. Svoj prateći orkestar, na čijem je čelu bio njen suprug violinista Ilija Nikolić, vodila je sa nepogrešivim unutrašnjim instinktom. Orkestar je pratio svaku promenu njenog disanja, ubrzanja u tempu ili iznenadna usporavanja sa potpunom poslušnošću i harmonijskim skladom.

Prema kolegama muzičarima gajila je duboko poštovanje, a njena kuća u Beogradu bila je sigurno utočište za sve siromašne i putujuće svirače. Bila je beskrajno ponosna na svoje romsko poreklo, unoseći u svetsku diskografiju najplemenitije bisere romske muzičke genijalnosti i rušeći predrasude tadašnjeg građanskog društva.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Nakon više od četiri decenije dobrovoljne samoizolacije u Bijeljini, gde je živela mirno, dostojanstveno i skromno, okružena uspomenama, Sofka Nikolić je preminula u staračkom domu u Banji Koviljači 1982. godine, u sedamdeset petoj godini života. Sahranjena je na groblju u Bijeljini, pored svoje voljene kćerke Marice, uz tiho prisustvo malobrojnih poštovalaca koji nisu zaboravili njenu nekadašnju slavu.

Njeno istorijsko nasleđe ima status neprolaznog mita. Sofka Nikolić ostaje najveća pevačica koju je Balkan iznedrio u prvoj polovini dvadesetog veka, umetnica koja je dokazala da istinska emotivna snaga i autentični glas ne poznaju granice jezika, nacija i epoha. Njen glas sa starih gramofonskih ploča i danas, kroz pucketanje vremena, zvuči sveže, moćno i potresno, svedočeći o zlatnom dobu beogradske Skadarlije. Sofka ostaje večna i nedostižna Kraljica Skadarlije, simbol muzičke strasti i ljudske plemenitosti za sva vremena.

Izvori i dokumentacija

• Kovačević, Nataša: Sofka – Kraljica Skadarlije i Zlatna potkovica Evrope, Prometej, Novi Sad, 2002.
• Pejović, Roksanda: Muzičke zvezde međuratnog Beograda, Muzikološki institut SANU, Beograd, 1994.
• Zvučni arhiv Radio Beograda i arhiv Jugotona: digitalizovana kolekcija šelak ploča Sofke Nikolić (1927–1935).
• Dokumentarni film TV Beograd: Legenda o Sofki, Redakcija dokumentarnog programa, 1978.
• Jovanović, Raško: Skadarlija: Istorija, kafane i boemi, Beograd, 1988.