Mijat Mijatović

Uvodni portret i kulturni značaj

Mijat Mijatović bio je prva autentična, neprikosnovena mega-zvezda srpske i jugoslovenske muzičke scene u prvoj polovini dvadesetog veka, ličnost koja je u predratnom Beogradu uživala status istinskog kulturnog mita i društvenog fenomena. Doktor pravnih nauka, ugledni sudija i advokat Kasacionog suda, Mijatović je istovremeno bio nenadmašni pevački bard, beogradski kavaljer sa monoklom, polucilindrom i štapom od abonosa, čiji je baršunasti, prefinjeni tenor obeležio zlatno doba beogradske boemije i ranog evropskog gramofonskog buma. Bio je retka, dragocena figura koja je u svom životu i delovanju uspela da spoji dva naizgled nespojiva sveta: strogu pravničku odgovornost, moralnu ozbiljnost i salonsku uglađenost sa razuzdanim, toplim i poetskim duhom beogradskih kafana.

Njegov istorijski značaj neposredno se vezuje za tektonske procese modernizacije analizirane u studijama Prvi snimci i gramofonske ploče i Beograd i starogradska pesma. Mijatović je bio apsolutni pionir diskografije na Balkanu; snimio je preko dve stotine gramofonskih ploča na 78 obrtaja za najprestižnije svetske kompanije poput Odeona, Parlophona, Concert Record Gramophone-a, Favorite Record-a i His Master's Voice-a. Njegovi snimci nisu samo zabavljali salonsku elitu i kafanske goste prestonice, već su putovali preko okeana, grejući duše stotina hiljada naših iseljenika u rudarskim naseljima Pensilvanije, fabrikama Detroita i ravnicama Argentine, gde su predstavljali najjaču vezu sa napuštenim zavičajem.

Mijatović je stvorio specifičan interpretativni model beogradske gradske šansone. Pevao je lako, aristokratski, sa diskretnom parlando dikcijom, čistim tonom i finom samoironijom, oslobađajući varošku pesmu od seoske grubosti i preteranog orijentalnog jadikovanja. U društvu svojih slavnih savremenika kao što su bile vokalne dive Sofka Nikolić i Vuka Šeherović, Mijatović je gradio zvučni pejzaž jednog modernog Beograda koji je ubrzano koračao ka Evropi, ostajući pri tome duboko ukorenjen u svojoj bogatoj balkanskoj tradiciji.

Poreklo i rane godine

Mijat Mijatović rođen je 1887. godine u Loznici, u uglednoj i dobrostojećoj trgovačkoj porodici podrinjskog kraja. Rano detinjstvo proveo je u živopisnom zaleđu planine Gučevo i reke Drine, a zatim u obližnjem Šapcu. Šabac je u devetnaestom veku s pravom nazivan „Malim Parizom“; bio je to prvi srpski grad u kome su se pojavili klaviri u građanskim salonima, prva stakla na prozorima, fijakeri i evropska moda. U toj dinamičnoj trgovačkoj varoši mali Mijat je odrastao okružen zvukom gradskih romansi, mačvanskih poskočica, ali i sevdalinki koje su stizale sa druge obale Drine.

Rano je pokazao izuzetnu bistrinu uma, strast prema književnosti i prirodnu muzikalnost. Nakon završetka prestižne šabačke gimnazije, Mijatović odlazi u Beograd na studije prava na Velikoj školi, odnosno novoosnovanom Univerzitetu u Beogradu. Bio je sjajan student; među profesorima su mu bile vodeće pravne i filozofske veličine tog doba, uključujući i Slobodana Jovanovića. Diplomirao je u roku, a potom je svoje obrazovanje krunisao doktorskom disertacijom iz oblasti pravnih nauka. Radio je kao sudski činovnik, potom sudija, a kasnije i kao samostalni advokat, uživajući nepodeljeni ugled u pravničkom staležu kao čovek besprekorne etike i profesionalne posvećenosti.

Međutim, paralelno sa pravničkom karijerom, u Mijatoviću je plamsala neugasiva strast prema pesmi. Posedovao je prirodan, zvonak lirski tenor prelepog tembra, koji je usavršavao pevajući u Akademskom pevačkom društvu „Obilić“ i Beogradskom pevačkom društvu pod rukovodstvom Stevana Mokranjca i Stanislava Biničkog. U tim elitnim horovima stekao je vrhunsku muzičku pismenost, ovladao tehnikom disanja iz dijafragme i naučio zakonitosti harmonizacije, što će mu kasnije omogućiti da narodnoj i gradskoj pesmi priđe sa znanjem vrhunskog muzičkog profesionalca.

Razvoj karijere i muzički počeci

Pred Prvi svetski rat, u prvoj deceniji dvadesetog veka, Mijatović počinje redovno da peva u beogradskim kafanama i na privatnim salonskim prijemima. U to vreme Beograd je prolazio kroz uzbudljivu kulturnu i urbanističku renesansu; Pozorišni trg, Knez Mihailova ulica i Skadarlija vrveli su od umetničkog i političkog života. Mijatović je najčešće nastupao u čuvenoj kafani „Kolarac“, u bašti „Srpske krune“ kod Kalemegdana i u sali hotela „Balkan“.

Njegova pojava na sceni izazivala je pravu senzaciju: mladi doktor prava, uvek besprekorno odeven po poslednjoj modi sa cilindrom, strogim tamnim odelom i lakovanim cipelama, stajao je pred gostima i pevao sa takvom lakoćom i gospodskom toplinom da je u bučnim kafanama istog časa nastajao muk. Mijatović nije morao da se napreže niti da viče; njegov glas je nosio prirodnu rezonancu koja je ispunjavala prostoriju. Njegovo pevanje bilo je produženi govor – salonska ispovest, šarmantno udvaranje i mudri varoški kuplet u jednom dahu.

Tokom Prvog svetskog rata Mijatović deli tragičnu sudbinu svog naroda i srpske vojske. Kao patriota, povlači se kroz snežne gudure Albanije, preživljava golgotu i stiže na ostrvo Krf, a zatim na Solunski front. U tim najtežim trenucima nacionalnog stradanja, kada su glad, tifus i iscrpljenost kosili vojnike, njegova pesma postaje lek i duhovni spas. Na Krfu i u Solunu Mijatović priređuje koncerte za ranjene borce i savezničke oficire, učestvujući u stvaranju i kanonizaciji besmrtnih pesama kao što su Tamo daleko i potresna elegija Kreće se lađa francuska. Te pesme, otpevane njegovim plemenitim glasom, postale su večne himne srpske istorijske epopeje.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Nakon završetka rata i formiranja nove države, Mijat Mijatović ulazi u svoje apsolutno diskografsko i koncertno zlatno doba. Dvadesete i tridesete godine dvadesetog veka donele su pravu tehnološku revoluciju sa pojavom gramofona na navijanje. Strane diskografske kompanije shvatile su da je Beograd muzička prestonica Balkana i počele su masovno da snimaju vodeće soliste. Mijatović je postao najsnimaniji i najtraženiji pevač celog regiona.

Snimio je neverovatan broj ploča za etikete Odeon, Parlophon i His Master's Voice. Njegova izvedba pesme Na kraj sela čađava mehana, na stihove velikog romantičara Đure Jakšića, postala je apsolutni bestseler koji se svakodnevno emitovao sa gramofona u svim gradovima od Ljubljane do Skoplja. Podjednako monumentalna bila je njegova verzija čuvene pesme Donesi vina, krčmarice, koju je doneo u maniru elegantnog bečkog gradskog valcera, kao i antologijske interpretacije pesama „Sinoć mi draga dolazi“, „Sagradiću šajku“, „Ciganka mi gatala na travi“, „Bacio sam prsten u valove“ i „Prošetala Ana Pelivana“.

Mijatović je redovno nastupao uz pratnju najboljih instrumentalista tog doba – predratnih salonskih orkestara, tamburaških kapela i ranih radijskih sastava. Kada je 1929. godine Radio Beograd započeo redovno emitovanje, Mijatović je bio jedna od prvih velikih zvezda koja je nastupala u živim emisijama, privlačeći stotine hiljada slušalaca uz radio-prijemnike. Honorare koje je zarađivao od prodaje gramofonskih ploča i nastupa Mijatović je velikodušno trošio u humanitarne svrhe: stipendirao je siromašne đake i studente prava, pomagao ratne invalide i finansirao udruženja beogradskih muzičara.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Vokalni stil Mijata Mijatovića predstavljao je savršeni trijumf građanske mere i muzičkog ukusa. Posedovao je lirski tenor izrazito svetle, srebrnaste boje, sa neverovatnom stabilnošću tona i savršenom dikcijom. Kod Mijatovića se svaki suglasnik čuo jasno, a svaki samoglasnik imao je idealnu boju, što je bilo od suštinskog značaja za rane gramofonske snimke gde je akustička tehnologija bila nesavršena.

Njegov stil bio je preteča moderne šansone na našim prostorima. Peveo je u maniru „parlanda“ – govorio je kroz pesmu, vodeći računa o značenju svake metafore i pesničke slike. Kada je izvodio šaljive beogradske kuplete i varoške anegdote, u njegovom glasu se jasno osećao vragolasti osmeh i fina ironija, ali nikada nije prelazio granicu dobrog ukusa niti skliznuo u banalnost. S druge strane, u ljubavnim romansama i sevdalinkama demonstrirao je tihu, gospodsku tugu koja je bila stostruko ubedljivija od dramatičnog vikanja.

Njegov repertoar bio je izrazito širok i slojevit: 1. Beogradske salonske i građanske romanse devetnaestog i ranog dvadesetog veka; 2. Rodoljubive i vojne pesme nastale tokom balkanskih ratova i Prvog svetskog rata; 3. Šaljivi varoški kupleti, pesme sa beogradskog asfalta i parodije; 4. Sevdalinke i pesme iz južnih krajeva, koje je Mijatović harmonizovao i prilagodio gradskom orkestru.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Iako je bio vrhunski obrazovan evropski intelektualac koji je govorio svetske jezike i pratio moderne pravne i kulturne trendove, Mijatović je tradicionalnu narodnu pesmu voleo iskrenim, gotovo pobožnim žarom. Smatrao je da je gradska pesma živo ogledalo narodne duše i da se prema njoj mora postupati sa pažnjom arhivara i nežnošću pesnika. Često je razgovarao sa starim skadarlijskim boemima, zapisivao stihove koji su nestajali i davao im novi život kroz svoje interpretacije.

Prema kolegama muzičarima gajio je kolegijalno i viteško poštovanje. Sa iskrenim divljenjem pratio je uspehe svojih savremenica Sofke Nikolić i Vuke Šeherović, sa kojima je često delio radijski program i diskografske kataloge. Muzičari koji su ga pratili u studiju i kafani obožavali su ga zbog njegove tačnosti, profesionalizma i gospodskog manira – Mijatović je uvek dolazio na vreme, sa pripremljenim notama, a honorare svojim sviračima isplaćivao je uvek pre nego što bi sam uzeo svoj deo.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Mijat Mijatović preminuo je iznenada 1937. godine u Beogradu, u pedesetoj godini života, u punom zamahu svog pravničkog autoriteta i umetničke zrelosti. Vest o njegovoj ranoj smrti odjeknula je prestonicom kao istinski nacionalni šok. Na njegovoj sahrani na beogradskom Novom groblju slile su se nepregledne kolone građana: ministri, profesori univerziteta, sudije, književnici, ali i kelneri, fijakeristi, tamburaši i hiljade običnih Beograđana koji su želeli da se oproste od svog omiljenog barda.

Njegovo nasleđe predstavlja temeljni stub na kome počiva celokupna zabeležena istorija starogradske muzike. Da nije bilo Mijatovih pionirskih ploča, mnogi biseri naše varoške lirike ostali bi zauvek zaboravljeni u usmenom predanju. On je dokazao da narodna i gradska pesma mogu biti dostojne najviših salona i najuglednijih intelektualnih krugova. Mijat Mijatović ostaje zabeležen u istoriji kao večni simbol otmenog Beograda, doktor prava i pevač čiji kristalni glas sa starih gramofonskih ploča i danas svedoči o jednom vremenu neprevaziđene gospodstvenosti i muzičke lepote.

Izvori i dokumentacija

• Simić, Milan: Mijat Mijatović: Kralj beogradske pesme i doktor pravnih nauka, Prosveta, Beograd, 1989.
• Pejović, Roksanda: Prve gramofonske ploče i njihovi izvođači u Srbiji, Muzikološki zbornik SANU, Beograd, 1981.
• Zvučni arhiv Radio Beograda i Narodne biblioteke Srbije: kolekcija šelak ploča na 78 obrtaja Mijata Mijatovića (izdanja Concert Record Gramophone, Odeon, Parlophon 1912–1936).
• Vinaver, Stanislav: Beogradska boemija između dva rata, Nolit, Beograd, 1955.
• Živković, Milenko: Muzički život starog Beograda, Srpska književna zadruga, Beograd, 1968.