Beograd i starogradska pesma

Uvod: Beograd kao zvučna kapija kontinenata

Malo je gradova na evropskom kontinentu čija je zvučna istorija bila toliko burna, dinamična i slojevita kao što je to slučaj sa Beogradom. Smešten na samom ušću Save u Dunav, na vekovnoj granici carstava, kultura i vera, Beograd je tokom devetnaestog i dvadesetog veka funkcionisao kao ogromna zvučna kapija. U njemu su se ukrštali orijentalni uticaji turskog i cincarskog varoškog nasleđa, panonski i srednjoevropski zvuci iz prekodunavskog Zemuna i Vojvodine, te temperamentni melos šumadijskog, južnosrpskog i kosovskog zaleđa. Iz tog fascinantnog kotla rođen je specifičan beogradski muzički idiom koji je presudno oblikovao kanon starogradske pesme.

Beograd nije bio samo pasivni prijemnik različitih muzičkih strujanja; on je bio moćni filter i estetski arbitar. Pesma koja bi nastala u nekoj vojvođanskoj varoši, bosanskoj mahali ili vranjskom sokaku, tek bi nakon izvođenja u beogradskim kafanama, potvrde u beogradskim pozorištima i kasnijeg radijskog emitovanja sa Kolarčevog narodnog univerziteta dobijala status opštepriznatog kanona. Pratiti razvoj starogradske pesme u Beogradu znači pratiti transformaciju grada od turske tvrđave opasane šancem do blistave evropske metropole međuratnog doba, u kojoj je pesma bila vezivno tkivo društvene zajednice.

Varoš u šancu: Mahale, mehane i rani orijentalni odjeci

Sredinom devetnaestog veka Beograd je još uvek nosio vidljive ožiljke osmanske prošlosti. Grad je bio podeljen na srpski i turski deo, opasan dubokim šancem sa palisadama i četiri glavne kapije: Stambol-kapijom, Varoš-kapijom, Vidinskom i Sava-kapijom. Život se odvijao u uskim varoškim rejonima – Dorćolu, Savamali, Varoš-kapiji i Paliluli. Kaldrma je bila turska, neravna i blatnjava, a ulična rasveta svela se na retke fenjere na loj i zejtin.

Prva mesta javnog muziciranja bile su mehane i hanovi. Mehane su se delile na turske, cincarske i srpske. U turskim i cincarskim mehanama na Dorćolu svirali su putujući svirači na ćemanama, sazevima, defovima i zurnama. Cincarski trgovci, koji su držali veći deo gradske privrede, donosili su grčke i vlaške melodije, dok su srpski zanatlije i trgovci negovali varoške lirske napeve uz pratnju samica ili ranih violina. Među najstarijim beogradskim mehanama pominju se mehana „Kod jelena“ na Varoš-kapiji, „Grčka kraljica“ na kraju Knez Mihailove i zloglasna kafana „Švapski orao“ u Savamali.

U tim ranim prostorima pesma je bila neposredni ventil za teške sudbine stanovnika pogranične varoši. Pevalo se o trgovačkim karavanima, o nesrećnim bekrijama, o devojkama sa dorćolskih česama i o nemogućim ljubavima između različitih vera. Ta rana varoška pesma bila je obojena orijentalnim intervalima i melanholičnom čežnjom, ali je već pokazivala jasnu težnju ka pravilnijoj strofičnoj strukturi i oslobađanju od arhaičnih seoskih obrazaca.

Rušenje Stambol-kapije i trijumf evropskog Beograda

Tektonski preokret nastupa 1867. godine, kada turski komandant Ali Riza-paša na Kalemegdanu predaje ključeve grada knezu Mihailu Obrenoviću. Poslednji turski vojnici napuštaju Beograd, a srpska vlast odmah donosi odluku o rušenju zloglasne Stambol-kapije – simbola vekovnog turskog zuluma. Rušenje kapije otvorilo je prostor za stvaranje Pozorišnog trga (današnjeg Trga republike) i ubrzanu izgradnju Narodnog pozorišta.

Inženjer Emilijan Josimović izrađuje prvi urbanistički plan Beograda, prosecajući prave, široke ulice i zamenjujući turske čatrlje modernim evropskim zgradama. Sa urbanističkom modernizacijom menja se i ugostiteljski život. Mehane ustupaju mesto kafanama zapadnog tipa. Otvaraju se prostrane kafane sa velikim baštama, u kojima se toči pivo iz Vajfertove pivare, služe bečki odresci i angažuju profesionalni muzički orkestri.

Kafane poput „Srpske krune“ kod Kalemegdana, „Dardanela“ na Pozorišnom trgu, „Pozorišne kafane“ i niza terazijskih bašta postaju pravi društveni parlamenti. U bašti „Srpske krune“ leti je svirala vojna muzika kojom je dirigovao Josif Šlezinger, dok su u „Dardanelima“ sedeli profesori, studenti Velike škole, novinari i književnici. Upravo u „Dardanelima“ se formirao prepoznatljivi beogradski duh – spoj britke ironije, boemske nehajnosti i beskrajne ljubavi prema dobroj pesmi.

Dvor, aristokratski saloni i rađanje srpske romanse

Dok je na ulici i u kafani pulsirao život običnog sveta, u aristokratskim salonima prestonice odvijao se paralelni proces kultivisanja muzičkog izraza. Dvor Obrenovića igrao je presudnu ulogu u definisanju salonskog stila. Sam knez Mihailo Obrenović bio je izuzetno muzički obrazovan: svirao je violončelo, tečno govorio francuski i nemački jezik i često posećivao bečku operu.

U salonima Starog dvora i reprezentativnim kućama uglednih porodica Simića, Garašanina, Hristića i Marinovića, redovno su se održavali muzički matinei i večernji prijemni saloni. Tamo su svirali pijanisti školovani u Beču i Parizu, a mlade beogradske gospođice izvodile su arije i domaće salonske kompozicije. Za potrebe ovog sloja nastaje domaća gradska romansa.

Pesma Što se bore misli moje, za koju je stihove napisao sam knez Mihailo a muziku komponovao Josip Runjanin, postala je himna beogradskog salonskog romantizma. Ova pesma je pokazala da srpski jezik može zvučati prefinjeno, plemenito i dostojanstveno u najvišim društvenim krugovima. Iz salonskog ambijenta potekle su i antologijske lirske minijature poput Ti bi htela pesmom da ti kažem i Da smo se ranije sreli. Salonska romansa se odlikovala diskretnim izvođenjem uz pratnju klavira ili gitare, bez preglasnog pevanja, sa strogim vođenjem računa o dikciji i smislu svake pesničke metafore.

Akademsko pevačko društvo Obilić i Stanislav Binički

Pored privatnih salona, krajem devetnaestog veka Beograd dobija moćne institucije koje su profesionalizovale muzički život. Godine 1884. studenti Velike škole osnivaju Akademsko pevačko društvo „Obilić“. Hor „Obilić“ okupljao je intelektualnu elitu mladog Beograda. Na njihovim probama i javnim nastupima izvodila su se dela domaćih kompozitora, a horovođe poput Josifa Marinkovića i Stevana Mokranjca podigle su horsku i vokalnu tehniku na evropski nivo.

Istovremeno, 1899. godine kompozitor i dirigent Stanislav Binički osniva Beogradski vojni orkestar (Kraljevu gardu) i Beogradski vojni simfonijski orkestar. Binički je bio svestrani muzički pregalac koji je razumeo da narodna pesma mora biti orkestarski oplemenjena. On piše prvu srpsku operu „Na uranku“ (1903) na libreto Branislava Nušića, u koju unosi elemente gradskog folklora, a njegove orkestarske obrade gradskih i varoških melodija izvodile su se na Kolarčevom narodnom univerzitetu i u dvorani hotela „Grand“.

Muzičke večeri na Kolarcu i u sali hotela „Balkan“ privlačile su građanstvo koje je sa ponosom slušalo kako se poznate melodije sa varoških ulica uzdižu do simfonijskog zvuka. Binički je time uspostavio trajnu vezu između narodnog predanja i visoke muzičke umetnosti.

Ruska emigracija i zvučna eksplozija međuratnog Beograda

Tragični događaji Oktobarske revolucije i građanskog rata u Rusiji doneli su Beogradu početkom dvadesetih godina dvadesetog veka neočekivan i monumentalan kulturni podsticaj. U Kraljevinu SHS stiže preko četrdeset hiljada ruskih izbeglica, takozvanih „belih Rusa“, među kojima se nalazio ogroman broj vrhunskih intelektualaca, arhitekata, operskih pevača, balerina i instrumentalista.

Beograd je preko noći postao prestonica ruske emigrantske kulture. Ruski umetnici ušli su u orkestar Opere Narodnog pozorišta, osnovali baletski ansambl i predavali na Muzičkoj školi. Međutim, njihov uticaj na beogradski kafanski i noćni život bio je podjednako revolucionaran. Otvaraju se čuveni ruski restorani i kabarei: „Kazbek“, „Kavkaz“, „Zlatni rog“ i „Ruska lira“.

U tim lokalima odjekivale su ruske i ciganske romanse uz virtuoznu pratnju sedmožičanih ruskih gitara i balalajki. Pevači i pevačice izuzetnog formata, poput Olge Jančevecke, donele su u Beograd patos ruske plemićke melanholije, virtuozne modulacije i tamni, baršunasti vokalni stil. Beogradska publika je ove pesme prihvatila kao svoje. Ruska romansa Oči čornije postala je obavezni deo repertoara svakog boljeg skadarlijskog sastava, a domaći autori počeli su da stvaraju nove varoške balade pod direktnim uticajem ovog slovenskog sentimentalizma.

Zlatno doba diskografije: Mijat Mijatović i Sofka Nikolić

Dvadesete i tridesete godine donele su Beogradu status diskografskog centra Balkana. Pojava gramofona na navijanje i ploča na 78 obrtaja pretvorila je muziku u robu široke potrošnje. Strani giganti – Odeon, Parlophon, His Master's Voice i Edison Bell Penkala – slali su svoje inženjere u Beograd, iznajmljivali sale u hotelima „Kasina“ i „Balkan“ i snimali vodeće beogradske soliste.

Apsolutni kralj predratne beogradske diskografije bio je Mijat Mijatović. Advokat po profesiji, gospodin sa polucilindrom i monoklom, Mijatović je posedovao tenor neobične topline i muzikalnosti. Njegove interpretacije pesama sa beogradskog asfalta, sevdalinki i šaljivih varoških poskočica prodavale su se u desetinama hiljada primeraka. Mijatović je pevao u maniru francuske šansone: svaka reč je imala smisao, ton je bio elegantan, a orkestarska pratnja diskretna.

Sa druge strane, kafanski Beograd je eksplodirao pojavom Sofke Nikolić. Sofka je u Skadarliji stvorila fenomen koji je prevazišao nacionalne granice. Njen dramatični alt i pesme poput Donesi vina, krčmarice punile su kafane do poslednjeg mesta. Beograd je postao grad u koji se dolazilo vozom iz Pariza, Beča i Berlina samo da bi se provela noć u Skadarliji uz Sofkinu pesmu. Gramofonske ploče sa snimcima beogradskih muzičara putovale su preko okeana, stižući do Čikaga, Pitsburga i Buenos Ajresa, gde su grejale srca naših iseljenika.

Radio Beograd i estetski kanon Vlastimira Pavlovića Carevca

Prekretnica koja je starogradsku pesmu uvela u moderno doba odigrala se 24. marta 1929. godine, kada je sa zgrade SANU počeo sa redovnim radom Radio Beograd. Radio je ukinuo fizičke granice kafane i salona; pesma je ušla u svaku sobu, u svako selo i grad. Međutim, masovnost je nosila i rizik od gubitka kvaliteta.

Zato je najvažniji datum u posleratnoj istoriji beogradskog stila dolazak violiniste i pedagoga Vlastimira Pavlovića Carevca na čelo Narodnog orkestra Radio Beograda. Carevac je bio ličnost od gvozdene discipline i besprekornog ukusa. On je uvideo da kafanska praksa često kvari i vulgarizuje stare pesme preteranim improvizacijama, lošim tekstualnim varijantama i neukusnim modulacijama.

Carevac je uspostavio strogi estetski kanon: 1. Audicije bez kompromisa: Svaki pevač morao je proći rigoroznu proveru intonacije, dikcije i poznavanja stila. Čak su i afirmisani kafanski pevači morali mesecima da vežbaju dikciju pre nego što bi stali pred radijski mikrofon. 2. Standardizacija orkestarskog aranžmana: Carevčev orkestar eliminisao je teške duvačke instrumente i postavio gudače (prva i druga violina) kao melodijski nosilac, uz pratnju harmonike, gitare i kontrabasa. Zvuk je morao biti prozračan i čist. 3. Tekstualna čistota: Pevači su morali da pevaju tačne, književno verifikovane stihove bez kafanskih uzrečica i banalnih doskočica.

Pod Carevčevom palicom stvorena je legendarna pevačka škola Radio Beograda. Solisti poput Danice Obrenić, Anđelije Milić, Vuleta Jevtića i Miodraga Popovića postali su uzor za čitavu Jugoslaviju. Kada je Danica Obrenić pevala Tiho noći ili Vule Jevtić beogradske romanse, cela zemlja je slušala tišinu i lepotu jednog uzvišenog stila.

Zvučni spomenik večnog grada

Beograd i starogradska muzika neraskidivo su srasli u jedno biće. Ovaj žanr nije bio salonska izmišljotina niti jeftina kafanska zabava; bio je to zvučni dnevnik jednog grada koji je rušen do temelja četrdeset puta u svojoj istoriji, ali koji je uvek iznova ustajao iz pepela sa pesmom na usnama.

Kroz starogradsku pesmu Beograd je sačuvao sećanje na svoje nestale sokake, na gasne fenjere Savamale, na zore iznad ušća Save u Dunav i na generacije onih tihih, gospodstvenih ljudi koji su znali da vole, pate i praštaju. Zato ova muzika ne zastareva: ona je večna duša Beograda, otvorena za svakoga ko ume da oslušne njen topli, neprolazni eho.