Silvana Armenulić

Uvodni portret i kulturni značaj

Silvana Armenulić, rođena kao Zilha Barjaktarević, bila je jedna od najblistavijih, najfascinantnijih, najotmenijih i najtragičnijih pojava u celokupnoj istoriji jugoslovenske narodne, sevdalijske i gradske muzike dvadesetog veka. Istinska diva u najuzvišenijem značenju te reči, Silvana je bila umetnica koja je spojila iskonsku, arhaičnu melanholiju bosanskog sevdaha, sentimentalnu liriku starogradske romanse i moderni evropski estetski glamur. Njena pojava na jugoslovenskoj sceni šezdesetih i sedamdesetih godina označila je radikalni prekid sa dotadašnjim patrijarhalnim i vizuelno krutim obrascima interpretacije narodne pesme, uspostavivši standard ženske elegancije, vokalne suptilnosti i scenskog dostojanstva.

Njen istorijski i kulturološki značaj detaljno se osvetljava kroz temeljne studije Pevačice i istorija starogradske pesme i Pesma na filmu, televiziji i pozornici. Silvana je bila most između tradicije i moderne epohe masovnih medija: u njoj su se susreli radiofonska disciplina, filmska fotogeničnost i autentična kafanska emocionalnost. Svojim aristokratskim držanjem na sceni i prefinjenom modnom estetikom dokazala je da narodna pesma i sevdah ne pripadaju samo provincijskim mehanama, već i najotmenijim salonima, prestižnim hotelskim dvoranama i televizijskim spektaklima.

Njena sudbina bila je neraskidivo isprepletena sa životom i stvaralaštvom boemskog barda Tome Zdravkovića. Upravo je Silvanino otkriće promrzlog mladića u leskovačkom parku i docnije Tomino uzdarje u vidu besmrtne balade Noćas mi srce pati stvorilo jedan od najlepših i najpotresnijih mitova domaće kulture. Nastupajući u duetima sa velikanima poput Predraga Živkovića Tozovca i Predraga Gojkovića Cuneta, te deleći sevdalijski kanon sa bardom Himzom Polovinom, Silvana je zauzela neprikosnoveno mesto na muzičkom tronu.

Poreklo i rane godine

Zilha Barjaktarević rođena je 18. maja 1939. godine u Doboju, u Bosni i Hercegovini, kao treće od ukupno trinaestoro dece poslastičara Mehmeda Barjaktarevića i njegove supruge Hajrije. Porodični život bio je prožet tradicionalnim bošnjačkim građanskim načinom života, ali i stalnom borbom za materijalni opstanak tako brojne porodice. Od najranijeg detinjstva Zilha je bila okružena sevdalinkom; njena majka Hajrija pevala je u kući stare pesme o čemeru, ašikovanju i čežnji, prenoseći na malu kćerku urođeni osećaj za melizmatičke finese i orijentalne lestvice.

Zilhino detinjstvo bilo je obeleženo i velikom porodičnom dramom: njen otac se rano odao alkoholu i zanemario porodicu, pa je teret izdržavanja mnogobrojne dece pao na majku i starije sestre. Već kao šesnaestogodišnja devojčica, vođena željom da pomogne majci i spase porodicu od gladi, Zilha počinje da peva po dobojskim baštama i kafanama. Posedovala je nesvakidašnje lep, zreo i baršunasti vokal koji je očaravao goste. Uskoro odlazi kod tetke u Sarajevo, gde počinje profesionalno da peva u kultnim sarajevskim i ilidžanskim kafanama, suočavajući se sa surovim svetom noćnog života.

Tada donosi hrabru odluku: uzima umetničko ime Silvana, inspirisana slavnom italijanskom filmskom divom Silvanom Mangano, zvezdom neorealističkog remek-dela „Gorki pirinač“. Novo ime simbolizovalo je njenu želju za transformacijom – želela je da se izdigne iz provincijske bede i postane prava zvezda velikog formata.

Razvoj karijere i muzički počeci

Krajem pedesetih godina dvadesetog veka Silvana dolazi u Beograd, privučena slavom prestoničkih lokala. Počinje da peva u elitnim beogradskim hotelima i restoranima: „Grand“, „Metropol“, te u prestižnim skadarlijskim kafanama. Njena pojava bila je prava senzacija: visoka, vitka, zanosne lepote, uvek besprekorno odevena u otmene večernje toalete, Silvana je unela dah evropske elegancije u beogradski noćni život.

Njen repertoar u tim ranim godinama činile su najzahtevnije izvorne sevdalinke i starogradske pesme. Silvana je posedovala izuzetno visok nivo vokalne discipline: njeno pevanje sevdalinki nije bilo banalno kafansko podvriskivanje, već prefinjeno, intonativno kristalno čisto izvođenje sa pažljivo odmerenim melizmima. Uskoro polaže audiciju za Radio Beograd, gde snima trajne arhivske snimke bosanskog melosa.

Godine 1961. Silvana se udaje za slavnog jugoslovenskog teniskog šampiona Radmila Armenulića. Taj brak sa pripadnikom beogradske građanske i sportske elite učvrstio je njen status u visokom društvu; Silvana postaje nezaobilazna figura prestoničkih mondenskih krugova, ali uprkos slavi i bogatstvu nikada nije izgubila svoju urođenu toplinu, skromnost i empatiju prema siromašnima.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Zlatno doba Silvane Armenulić započinje krajem šezdesetih godina i dostiže svoj kolosalni vrhunac 1970. godine. Te prelomne godine, televizijski reditelj Jovan Radovanović angažuje je za ulogu pevačice Rade u kultnoj humorističkoj televizijskoj seriji „Ljubav na seoski način“. Za potrebe serije, Silvana izvodi pesmu koju joj je napisao i poklonio njen dugogodišnji prijatelj Toma Zdravković – Noćas mi srce pati.

Uspeh serije i pesme bio je ravan tektonskom potresu. Singl-ploča sa pesmom „Noćas mi srce pati“ u izdanju „Jugotona“ prodata je u preko tri stotine hiljada primeraka za svega nekoliko meseci, što je u to vreme bio nezapamćen rekord. Pesma je doprla do svakog doma u Jugoslaviji; Silvanin potresni, elegantni i suzama natopljeni glas postao je zvučni simbol neprebola i ljubavne patnje čitave jedne generacije. Preko noći, Silvana postaje vodeća ženska muzička zvezda u zemlji.

U saradnji sa vrsnim kompozitorom Petrom Tanasijevićem, Silvana stvara seriju grandioznih hitova koji su spojili šumadijski i gradski melos sa ciganskim temperamentom: „Rane moje“, „Ciganine, sviraj, sviraj“, „Srećo moja“, „Srce gori jer te voli“. Pored novokomponovanih balada, Silvana ostavlja trajne, antologijske snimke tradicionalnih sevdalinki i varoških pesama: Moj dilbere, A što ćemo ljubav kriti, Snijeg pade na behar, na voće, Zvijezda tjera mjeseca, Da sam ptica i strasnu starogradsku romansu Ciganka sam mala.

Silvana je snimala i nezaboravne duete: njeni duetski nastupi sa Tozovcem i Cunetom Gojkovićem odisali su vedrinom, šarmom i vokalnim majstorstvom. Pored muzike, ostvarila je zapažene filmske uloge, među kojima se posebno ističe rola u političko-socijalnoj drami „Lov na jelene“ (1972) reditelja Fadila Hadžića, gde je demonstrirala izuzetan glumački dar.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Muzikološka analiza vokalnog stila Silvane Armenulić pokazuje pevačicu koja je raspolagala toplim, lirskim sopranom izuzetne gipkosti, baršunaste boje i specifične sentimentalne rezonance. Njen vokal nije se odlikovao agresivnim forsiranjem jačine tona; njena snaga ležala je u dinamici, mekoći prelaza i vokalnoj nijansi.

Silvana je gajila stil koji bi se mogao nazvati lirskim sevdahom. Karakteristična odlika njenog stila bio je suptilni, jedva primetni tremor u glasu na krajevima dugačkih fraza, koji je slušaocu prenosio osećaj nepatvorene, duboke ranjivosti. Njena dikcija bila je besprekorna: pevala je sa jasnim izgovorom svakog sloga, dajući tekstu punu poetsku težinu. Sevdalijske trilere izvodila je sa prirodnom lakoćom, bez naprezanja, uvek u funkciji emotivnog doživljaja pesme.

Na sceni je bila oličenje dostojanstva i stila. Njene haljine kreirali su vodeći jugoslovenski modni kreatori poput Aleksandra Joksimovića; njene frizure i šminka postavljali su trendove koje su pratile milioni žena. Ipak, vizuelni glamur nikada nije zasenio njenu pevačku čistotu; naprotiv, glamur je bio u funkciji slavljenja muzičke lepote.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Silvana Armenulić je duboko poštovala izvornu tradiciju. Za nju je sevdalinka bila sveta porodična baština, pesma koja zahteva unutrašnji mir, posvećenost i strahopoštovanje. Nikada nije dozvoljavala da se sevdah izvrgne u kafansku karikaturu ili jeftino komercijalno zabavljaštvo.

Bila je poznata po svojoj beskrajnoj dobroti i humanosti. Često je pevala na humanitarnim koncertima za bolesnu decu, invalide i siromašne. Prema kolegama sa estrade odnosila se bez trunke zavisti; upravo je ona prepoznala talenat Tome Zdravkovića i nesebično mu pomogla kada mu je bilo najteže. Bila je iskreni prijatelj mnogim umetnicima, a u ansamblima sa kojima je nastupala bila je voljena zbog svog profesionalizma i topline.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Karijeru i život ove velike dive presekla je nezapamćena tragedija koja je zavila u crno čitavu Jugoslaviju. U noći između 10. i 11. oktobra 1976. godine, vraćajući se sa koncerta u Aleksandrovcu, Silvana Armenulić je tragično izgubila život u stravičnoj saobraćajnoj nesreći na autoputu Beograd–Niš, kod mesta Kolari blizu Smedereva. U istoj nesreći poginuli su njena rođena sestra Mirjana Barjaktarević, koja je takođe bila talentovana pevačica i u tom trenutku u drugom stanju, te Miodrag Rade Jašarević, šef Narodnog orkestra Radio Beograda i proslavljeni violinista.

Silvanina iznenadna smrt u trideset sedmoj godini života izazvala je nacionalni šok i nezapamćenu tugu. Na njenoj sahrani na Novom groblju u Beogradu okupilo se preko pedeset hiljada uplakanih ljudi koji su došli da upute poslednji pozdrav svojoj voljenoj divi.

Nasleđe Silvane Armenulić ostaje monumentalno i nedodirljivo. Ona je postavila temelje modernog ženskog vokalnog izraza u tradicionalnoj muzici, dokazavši da narodna umetnost može dostići nivo najuzvišenijeg svetskog estetskog glamura. Njene izvedbe pesama „Noćas mi srce pati“, „Rane moje“ i besmrtnih sevdalinki ostaju večni, neprevaziđeni standardi vokalne interpretacije. Silvana Armenulić zauvek sija kao najlepša, tragična zvezda na muzičkom nebu Balkana.

Izvori i dokumentacija

• Marković, Danilo: Silvana: Zvezda koja ne gasne, Beograd, 1996.
• Kovačević, Nataša: Kafanski velikani: Toma Zdravković i Silvana Armenulić, Signature, Beograd, 2012.
• Arhiv diskografskih kuća Jugoton i PGP-RTS: kompletna diskografija, fonoteka i video zapisi Silvane Armenulić (1964–1976).
• Dokumentarna emisija RTS-a: Silvana Armenulić – Legenda o jednoj divi, Redakcija muzičkog programa, Beograd, 2006.
• Hadžić, Fadil: Filmski zapisi i susreti, Zagreb, 1985.