Himzo Polovina

Uvodni portret i kulturni značaj

Dr Himzo Polovina bio je jedinstvena, fascinantna i duboko plemenita figura jugoslovenske muzičke kulture dvadesetog veka, čovek u čijoj su se ličnosti na najplodniji način susreli vrhunski intelekt, medicinska nauka i najsuptilnija lirska osećajnost. Kao specijalista neuropsihijatrije i pionir muzikoterapije na prostorima jugoistočne Evrope, Polovina je muzici prilazio ne kao estradnom zanimanju ili izvoru slave, već kao svetom prostoru ljudske duše, leku za unutrašnje rane i najvišem obliku duhovnog sporazumevanja. U istoriji bosanskohercegovačke gradske pesme i sevdalinke, on zauzima mesto nenadmašnog filozofa pesme, izvođača koji je drevni sevdah očistio od svakog spoljašnjeg patosa i vratio ga njegovoj izvornoj, tihoj, kontemplativnoj intimi.

Njegov značaj za širi prostor starogradske i varoške muzike nemoguće je preceniti. Polovina je bio neumorni istraživač zaboravljenog pesničkog i melodijskog blaga, muzikolog iz prakse koji je spasio od zaborava desetine bisera gradske lirike. Njegove antologijske interpretacije pesama mostarskog pesnika Aleksa Šantić, pre svih besmrtne poeme Emina i elegije Što te nema, postale su kanonski obrasci kako se velika romantičarska poezija sjedinjuje sa gradskim melosom. Dok su drugi pevači težili dramatičnoj zvučnoj snazi i paradnom belkantu, Himzo Polovina je pevao u mezza voce tehnici, stvarajući zvučni prostor u kojem se svaki šapat, uzdah i pauza doživljavaju kao najdublja istina o prolaznosti, ljubavi i ljudskoj patnji. Njegov rad predstavlja estetski most između varoške prošlosti bidermajerskog senzibiliteta i moderne muzičke kulture dvadesetog veka.

Poreklo i rane godine

Himzo Polovina je rođen 1927. godine u Mostaru, u staroj gradskoj četvrti Donja Mahala, mestu gde je hercegovačko sunce, miris smokava i žubor Neretve i Radobolje vekovima inspirisao pesnike i majstore sevdaha. Odrastao je u patrijarhalnoj, uglednoj mostarskoj porodici u kojoj se pesma poštovala kao svetinja. Njegov otac Mušan bio je izuzetno muzikalan čovek, vrstan pevač i poznavalac starog mostarskog repertoara, koji je sinu od malih nogu prenosio tajne pravilnog akcentovanja i melizmatičkog ukrašavanja pesama. U kući Polovina pesma se nije pevala glasno; pevalo se u avliji, iza zatvorenih kapija od klesanog kamena, u predvečerje kada utihne gradska vreva i kada se mirisi šimšira i jorgovana spuste sa okolnih brda.

Njegovo školovanje u rodnom gradu odvijalo se u atmosferi bogate gradske tradicije. Pohađao je mostarsku gimnaziju, gde je pokazao izuzetan dar za jezike, književnost i prirodne nauke. Uporedo sa gimnazijom, učio je violinu u muzičkoj školi kod uglednih čeških i domaćih pedagoga, savladavajući osnove teorije, notnog pisma i harmonije. Ta rana instrumentalna pismenost bila je ključna prednost: Himzo nije bio pevač koji zavisi od tuđeg sluha; on je sam umeo da zapiše svaki folklorni motiv, da ga harmonizuje i analizira sa muzikološkog stanovišta.

Nakon Drugog svetskog rata odlazi u Sarajevo na studije medicine, gde sa uspehom završava Medicinski fakultet, a potom se specijalizuje u oblasti neuropsihijatrije. Upravo u sarajevskim univerzitetskim godinama, mladi lekar počinje da posmatra pesmu ne samo kao umetnički doživljaj, već i kao psihološki fenomen, proučavajući kako melodijske linije deluju na afektivno stanje čoveka i kako se kroz pesmu kanališe potisnuta tuga.

Razvoj karijere i muzički počeci

Dolazak u Sarajevo i početak rada Radio Sarajeva krajem četrdesetih i početkom pedesetih godina označili su prelomnu tačku u njegovom muzičkom sazrevanju. Radio Sarajevo je u to vreme gradio svoju vokalnu školu pod strogim nadzorom muzičkih urednika i etnomuzikologa. Kada se Himzo Polovina prijavio na radijsku audiciju 1953. godine, komisija je bila zatečena: pred njima se pojavio mladi lekar sa glasom koji nije ličio ni na jednog tadašnjeg pevača. Nije imao operetsku teatralnost niti grubu snagu; posedovao je plemenit, topao lirski tenor baršunaste boje i savršenu artikulaciju mostarskog varoškog govora.

Ušao je u ansambl solista Radio Sarajeva, gde je delio mikrofone sa doajenima epohe kao što je Zaim Imamović. Polovina je sa ogromnim poštovanjem posmatrao rad starijih kolega, ali je od prvog trenutka insistirao na sopstvenom stilskom profilu. Za razliku od većine profesionalnih pevača koji su živeli od turneja i kafanskih nastupa, Polovina je ostao veran svojoj lekarskoj profesiji. Radio je u bolnici u Jagomiru i u Domu zdravlja u Sarajevu kao neuropsihijatar, dok je muzici pristupao kao čistoj umetnosti, lišenoj bilo kakvih komercijalnih pritisaka i kompromisa.

Ta dvostruka vokacija lekara i umetnika omogućila mu je apsolutnu stvaralačku slobodu; nije morao da pristaje na zahteve estradnih menadžera niti da peva pesme koje nisu zadovoljavale njegove stroge estetske standarde. Njegovi nastupi pred radijskim mikrofonom bili su praznik za istinske poznavaoce sevdaha, a snimci koje je ostavio u arhivi Radio Sarajeva postali su temelj za proučavanje izvorne interpretacije.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka donele su zrelu fazu Polovininog stvaralaštva, obeleženu epohalnim diskografskim izdanjima za Jugoton i PGP-RTB. Njegova saradnja sa ansamblima Radio Sarajeva i tamburaškim orkestrima rezultirala je snimcima koji su danas uvršteni u riznicu nematerijalnog kulturnog nasleđa. Posebno je značajna njegova saradnja sa tamburaškim i kamernim orkestrima, gde je pokazao kako se sevdalinka savršeno uklapa u salonski, starogradski zvuk, što je detaljno analizirano u studiji Sevdalinka i starogradska muzika.

Polovina je stvorio nezaboravne verzije pesama koje su definisale generacije: Emina, Što te nema, Kraj tanana šadrvana (na stihove Hajnriha Hajnea u prevodu Alekse Šantića), Voljelo se dvoje mladih, Čudna jada od Mostara grada, U Stambolu na Bosforu, „Otvor' vrata od amama“, „Ali-paša na Hercegovini“, „Dvore gradi komadina Mujo“ i „Kradem ti se u večeri“. Njegov album „Himzo Polovina pjeva pjesme Alekse Šantića“ ostao je remek-delo jugoslovenske diskografije, primer savršene simbioze pesničke reči i vokalne interpretacije.

Premda je na sceni delovao smireno i povučeno, njegove ploče su postizale dijamantske i platinaste tiraže. Polovina je nastupao širom sveta – u Parizu, Londonu, Vašingtonu, Beču – svuda dočekivan ne samo od domaće dijaspore, već i od strane muzikologa i publike koja je prepoznavala univerzalnu lepotu njegovog pevanja. Sa kolegama poput Safet Isović nastupao je na velikim festivalima i svečanim koncertima, predstavljajući suptilni antipod Safetovoj vokalnoj grmljavini. Publika je u Himzinom glasu prepoznavala tihu mudrost i spokoj, pa su njegove ploče često služile kao intimna zvučna uteha u trenucima životnih kriza.

Repertoar, vokalne osobenosti i stil

Vokalna tehnika Himze Polovine predstavljala je trijumf rafinmana i psihološke nijansiranosti. Njegov glas bio je meki lirski tenor izuzetne elastičnosti. Umesto širokog operetskog vibrata, Polovina je koristio jedva primetan, prirodni treptaj glasa koji je davao osećaj intimnog poveravanja slušaocu. Pevao je uvek „ispred sebe“, meko naslanjajući glas na nepce, što je omogućavalo besprekornu dikciju – kod Polovine se i u najtišem pianissimu mogla čuti svaka reč, svaki suglasnik i svaki uzdah.

Njegovo fraziranje bilo je pod dubokim uticajem poetske strukture stiha. Nije prekidao reči niti fraze radi uzimanja daha na neprirodnim mestima; dah mu je bio nečujan i dugačak, što mu je omogućavalo da izvede duge, legato linije sa prefinjenim orijentalnim melizmima. Ti ukrasi (trileri i grupeti) kod Polovine nikada nisu bili spoljašnji nakit; oni su izvirali iz harmonije jezika i unutrašnjeg emotivnog stanja. Kao lekar, koristio je znanja o tonusu mišića i disanju, primenjujući principe relaksacije na pevački aparat.

Posebno poglavlje činila je njegova koncepcija muzičkog vremena. Polovina je bio majstor agogike i rubata. Umeo je da uspori melodijsku liniju, da zadrži ton malo duže nego što metronom nalaže, unoseći u pesmu onaj neuhvatljivi mostarski dah u kojem vreme na trenutak staje, kako je opisano u studiji Ljubav, rastanak, zavičaj i grad u starogradskim pesmama. Kada izvodi stihove pesme „Što te nema“, pauza između reči nosi podjednaku dramsku težinu kao i sam otpevani ton, stvarajući napetost koja graniči sa katarzom.

Odnos prema tradiciji i istraživački rad

Himzo Polovina se prema muzičkoj tradiciji odnosio sa pobožnošću naučnika i ljubavlju vernika. Nije se zadovoljavao pevanjem opštepoznatih hitova; godinama je obilazio zabita hercegovačka i bosanska sela, razgovarao sa starim meštanima, slušao kazivanja staraca po mahalama i beležio stihove i melodije koje su bile na rubu izumiranja. Zapisivao je varijante tekstova, upoređivao ih sa arhivskim podacima i vraćao pesmama njihove izvorne strofe koje su decenijama bile izostavljane iz estradnih verzija. Mnoge danas slavne pesme preživele su isključivo zahvaljujući njegovoj terenskoj posvećenosti.

Kao neuropsihijatar, Polovina je duboko verovao u isceliteljsku moć pesme. U svojoj klinici primenjivao je sevdalinku u lečenju pacijenata sa anksioznošću, melanholijom i neurozama, dokazujući da harmonski sklopovi i smireni ritam tradicionalne lirske pesme imaju dokazivo umirujuće dejstvo na ljudski nervni sistem. Time je bio decenijama ispred svog vremena, spajajući medicinu i umetnost u jedinstvenu humanističku misiju. Često je isticao da sevdah nije izraz depresije, već preobražaj bola u lepotu, proces u kojem čovek kroz melodiju prihvata svoju sudbinu sa mirom i dostojanstvom.

U javnom životu beskompromisno je kritikovao estradizaciju i estetsku degradaciju muzike. Smatrao je da sevdalinka i starogradska romansa ne smeju postati roba za brzu potrošnju i da pevač ima moralnu dužnost prema kulturnoj baštini svog naroda. Zbog svog besprekornog ugleda, bio je rado viđen gost na naučnim skupovima etnomuzikologa i folklorista.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Smrt Himze Polovine 5. avgusta 1986. godine bila je tragična i simbolična. Preminuo je iznenada, od srčanog udara, neposredno nakon održanog koncerta u Plavu u Crnoj Gori. Otišao je onako kako je i živeo – sa pesmom na usnama i u naručju svoje verne publike. Vest o njegovoj smrti u pedeset i devetoj godini potresla je čitavu zemlju, ostavivši milione poklonika u suzama. Njegov odlazak doživljen je kao gubitak istinskog lekara ljudskih duša.

Nasleđe dr Himze Polovine danas sija još jačim sjajem nego za njegovog života. On je postao merna jedinica za lirsku čistotu, uzvišeni etički i estetski ideal kojem teže generacije mladih interpretatora sevdaha i starogradske muzike. Njegovi snimci predstavljaju trajnu osnovu regionalnog muzičkog identiteta, dokaz da istinska umetnost ne traži buku i agresiju, već da najdublje istine izgovara i peva tiho, sa razumevanjem čovekove prolaznosti i večite čežnje za lepotom. Polovina ostaje u istoriji zapamćen kao plemeniti mostarski lekar koji je svojim glasom zalečio bezbroj srdaca i pesmu uzdigao do zvezdanih visina.

Izvori i dokumentacija

• Zvučni arhiv Radio-televizije Bosne i Hercegovine (BHRT), Sarajevo – fond arhivskih snimaka Himze Polovine (1953–1986).
• Jugoton i PGP-RTB katalozi diskografskih izdanja i singl-ploča Himze Polovine.
• Čolaković, Enver: Knjiga o sevdahu i sevdalijama, Sarajevo, 1970.
• Polovina, Himzo: Muzikoterapija u neuropsihijatrijskoj praksi, stručni radovi Medicinskog fakulteta, Sarajevo, 1978.
• Kovačević, Krunoslav: Velikani sevdaha, Bosanska knjiga, Sarajevo, 1996.