Predrag Gojković Cune

Uvodni portret i kulturni značaj

Predrag Gojković Cune predstavlja vrhunski, nedostižni vokalni standard u celokupnoj istoriji srpske i jugoslovenske muzike dvadesetog veka. Umetnik koga su kritičari i kolege sa punim pravom nazivali „čovekom sa zlatnim glasom“ i „pevačem sa hiljadu pesama“, Cune je bio vokalni virtuoz kakav se na ovim prostorima rađa jednom u stoleću. Njegov raskošni, kristalno čisti lirski tenor, sa toplim baritonskim fundamentom i tehničkom kontrolom daha ravnom najboljim operskim pevačima sveta, omogućio mu je da sa jednakom lakoćom i stilskom nepogrešivošću interpretira starogradske romanse, zahtevne bosanske sevdalinke, šumadijske narodne pesme, ali i meksičke melodije, napolitanske kancone i francuske šansone.

U istoriji gradske muzike Cune zauzima položaj vrhovnog estetskog arbitra. Njegova interpretacija građanske pesme bila je sušta suprotnost kafanskom diletantizmu i estradnoj površnosti. On je starogradsku romansu tretirao kao visoku vokalnu umetnost, poštujući stroga pravila intonacije, dikcije, fraziranja i dinamičkog senčenja. Njegov rad je od suštinskog značaja za proučavanje fenomena opisanog u studiji Beograd i starogradska pesma, pošto je Cune bio jedno od vodećih lica posleratnog Beograda, grada koji je kroz radijske talase i koncertne dvorane krojio muzički ukus miliona slušalaca.

Takođe, Cuneov repertoar i pevačka filozofija predstavljaju praktičnu ilustraciju teorijskih postulata razmatranih u tekstu Šta je starogradska muzika: značenje, poreklo i granice pojma. Pevajući dela koja su nastala u salonskim krugovima devetnaestog veka rame uz rame sa novijim gradskim pesmama, Gojković je dokazao da su stilska prefinjenost, emotivno dostojanstvo i tehnička perfekcija oni elementi koji varošku pesmu uzdižu do večnosti.

Poreklo i rane godine

Predrag Gojković rođen je 24. oktobra 1932. godine u Kragujevcu, ali se njegova porodica već u njegovom ranom detinjstvu preselila u Beograd. Odrastao je na beogradskoj Zvezdari, u radničkom i zanatlijskom kraju oko Liona. Otac Jovan bio je ugledni beogradski krojač, čovek stroge patrijarhalne časti i velikog poštovanja prema redu, dok je majka Radmila bila topla i nežna žena od koje je Predrag nasledio muzikalnost. Prepoznatljivi nadimak „Cune“, po kome će ga znati milioni ljudi, dobio je upravo od majke, koja ga je kao malog tepajući ljubila i govorila mu: „Cune majkino“ (od starog glagola cmanuti, poljubiti).

Detinjstvo malog Predraga brutalno je prekinuto izbijanjem Drugog svetskog rata. Porodicu je zadesila strašna tragedija kada su nemački okupatori streljali njegovog oca Jovana. Majka Radmila ostala je sama da podiže decu u gladi, nemaštini i stalnom ratnom strahu. Ove rane traume ostavile su dubok beleg na Predragovu ličnost; od ranih dana razvio je veliku radnu disciplinu, ozbiljnost prema životu i empatiju prema ljudskoj patnji, što će se kasnije manifestovati u izuzetnoj emotivnoj zrelosti njegovih balada.

Nakon rata završava Osmu beogradsku gimnaziju, gde se isticao kao izuzetan učenik, ali i sportista. Ipak, pesma je bila njegovo istinsko utočište. Upisuje Trgovačku akademiju i počinje da peva u amaterskim horovima beogradskih kulturno-umetničkih društava, pre svega u KUD „Branko Cvetković“ i KUD „Đoka Pavlović“. Tu stiče osnovna horska znanja, uči pevanje iz dijafragme, harmonizaciju i postavljanje glasa, pripremajući se za trenutak koji će iz korena promeniti njegovu sudbinu.

Razvoj karijere i muzički počeci

Prelomni istorijski trenutak u karijeri Predraga Gojkovića odigrao se 1948. godine, kada se kao šesnaestogodišnjak prijavio na strogu audiciju Radio Beograda. U radijskom studiju dočekao ga je neprikosnoveni estetski autoritet posleratne jugoslovenske muzike – violinista i šef Narodnog orkestra Vlastimir Pavlović Carevac. Carevac je bio poznat po gvozdenoj disciplini i nultoj toleranciji prema pevačkim greškama, falširanju i kafanskom manirizmu.

Kada je mladi Cune zapevao, Carevac je odmah prepoznao dijamant neviđene čistoće. Međutim, njegova prva reakcija bila je stroga i pedagoški bespoštedna: „Mladiću, imaš glas kao zvono, ali nemoj da se dereš i da mi arlaučeš! Narodna pesma se ne viče, ona se kazuje i poje.“ Taj susret sa Carevcem bio je Cuneova životna akademija. Godinama je dolazio na probe, sedeo u uglu studija i učio kako se pesma vodi na dahu, kako se svaki stih mora izgovoriti jasno poput glumačke replike i kako se melodija ne sme opterećivati suvišnim orijentalnim trilerima i veštačkim jecajima.

Uskoro Cune postaje solista Radio Beograda, ali istovremeno peva i u prestižnim beogradskim restoranima. Pedesetih godina nastupa na terasi hotela „Balkan“, u „Topčiderskoj noći“ i „Gradskoj kafani“. U to vreme u Beogradu i celoj Jugoslaviji vlada velika fascinacija meksičkom muzikom, podstaknuta prikazivanjem meksičkih filmova. Cune, zahvaljujući svom neverovatnom sluhu i elastičnom glasu, osniva trio i počinje da peva meksičke pesme sa takvom dikcijom i vokalnom snagom da su ga meksički diplomati u Beogradu smatrali rođenim Meksikancem. Njegove izvedbe pesama poput „Mama Huanita“ i „O, mama mama“ donose mu ogromnu popularnost među mlađom urbanom publikom.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Početak šezdesetih godina donosi Cuneu status apsolutne diskografske superzvezde. Godine 1962. u studiju Radio Beograda snima pesmu Kafu mi, draga, ispeci. Ova tradicionalna lirska numera, izvedena u laganom, senzualnom tempu uz prefinjenu pratnju orkestra, eksplodirala je širom Jugoslavije. Singl-ploča prodata je u preko sto hiljada primeraka, što je u to vreme bio nezamisliv tiraž. Bila je to prva „Zlatna ploča“ dodeljena u istoriji jugoslovenske diskografije, a Predrag Gojković Cune upisao se u anale domaće industrije zvuka.

Usledila je serija antologijskih snimaka koji su zauvek definisali kanon starogradske i varoške pesme. Cune snima remek-dela srpskog romantizma devetnaestog veka: stihove Jovana Jovanovića Zmaja Tiho noći, kneza Mihaila Obrenovića Što se bore misli moje, elegičnu baladu Jesen stiže, dunjo moja, vojvođanski varoški standard Fijaker stari i salonsku serenadu Bledi mesec. U svakoj od ovih pesama Cune je demonstrirao aristokratski vokalni pristup: nigde nije bilo estradnog preterivanja, svaki ukras bio je na svom mestu, a intonacija je bila nepogrešivo stabilna.

Njegova uloga u procesima koje obrađuje studija Radio i oblikovanje repertoara bila je fundamentalna. Kao standardni radijski solista, Cune je za Zvučni arhiv Radio Beograda snimio više od hiljadu pesama. Posebno su bile zapažene njegove saradnje sa vokalnim partnerima. Snimio je nezaboravne duete sa primadonom Radio Beograda Danicom Obrenić, stvarajući vokalne dijaloge koji do danas služe kao udžbenički primer pevačke harmonije i tonskog stapanja.

Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina Cune stvara legendarno scensko rivalstvo i prijateljstvo sa Predragom Živkovićem Tozovcem. Njih dvojica, kasnije udruženi i sa Miroslavom Ilićem, pravili su nezaboravne televizijske šou-programe („Folk parada“) i rasprodate turneje. Tozovac sa harmonikom i kafanskim šarmom, i Cune sa belkanto tenorom i salonskom gospodstvenošću, predstavljali su dve strane iste medalje srpske muzičke duše, vodeći duhovite vokalne dvoboje koji su oduševljavali milione gledalaca kraj malih ekrana.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Muzikološka analiza vokalnog stila Predraga Gojkovića Cuneta otkriva pevača koji je tehnički pripadao najvišoj klasi svetskog bel kanta. Iako nikada nije pevao na operskoj sceni, Cune je raspolagao vokalnim aparatom koji je po rezonanciji, rasponu i kontroli disanja bio ravan operskim tenorima poput Franka Korelija ili Đuzepea di Stefana. Posedovao je prirodnu „messa di voce“ tehniku – sposobnost da ton započne u jedva čujnom pianissimu, postepeno ga pojača do grandioznog, blistavog forte zvuka i zatim ga, bez ikakvog gubitka intonacije ili boje, ponovo utiša do potpunog smiraja.

Njegov registarski prelaz (passaggio) bio je potpuno neprimetan. Mogao je bez ikakvog napora da prelazi iz toplih, baritonskih tonova u najviši tenorski registar, zadržavajući uvek pun, zaokružen i plemenit zvuk. Kada je pevao sevdalinke, unosio je meru koja je sprečavala skliznuće u orijentalni kič; kada je izvodio starogradske pesme, unosio je gospodsku uzdržanost; a kada je pevao Svilen konac, tretirao je melodiju sa preciznošću violinskog soliste.

Fascinantna odlika Cuneovog repertoara bila je njegova višejezičnost. Govorio je i pevao na desetak svetskih jezika: španskom, italijanskom, ruskom, engleskom, francuskom, nemačkom, grčkom, hebrejskom, romskom i turskom. Na njegovim solističkim koncertima publika je u prvom delu mogla da čuje šumadijsku pesmu i vranjski melos, u drugom delu starogradsku romansu i sevdah, a u trećem meksičke balade, napolitanske kancone i američke standarde. Ta stilska kameleonština nije bila površna imitacija, već duboko poniranje u suštinu svakog pojedinačnog muzičkog jezika.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Predrag Gojković Cune gajio je duboko, gotovo religiozno strahopoštovanje prema muzičkoj tradiciji. U vremenima kada je novokomponovana narodna muzika počela nekontrolisano da koristi sintisajzere i jeftine elektronske matrice, Cune je ostao veran akustičnom orkestru. Njegov standard bio je Narodni orkestar Radio Beograda, sa kojim je decenijama radio pod vođstvom vrhunskih muzičara: nakon Carevca, sarađivao je sa Miodragom Jašarevićem, Bokijem Miloševićem i Ljubišom Pavkovićem.

Cune je bio izuzetno strog prema mlađim kolegama koji su želeli da grade karijeru na prečac. U intervjuima je stalno ponavljao da pevač mora prvo da nauči da govori svoj jezik, da mora da poznaje poreklo stihova koje izgovara i da nijedan triler ne sme biti svrha samom sebi. Za njega je tradicija bila živi zavet koji se mora predati potomcima čist, neokrnjen i dostojanstven. Zato je odbijao komercijalne ponude koje su podrazumevale kompromis sa estetskim standardima, birajući radije skromniji, ali besprekorno čist umetnički put.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Predrag Gojković Cune preminuo je 21. jula 2017. godine u Beogradu, u osamdeset petoj godini života, ostavivši iza sebe prazninu koju je u vokalnoj umetnosti našeg prostora nemoguće popuniti. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu, uz najviše državne i društvene počasti.

Njegovo nasleđe na polju starogradske muzike ima status kanona. Sve generacije pevača koje su došle posle njega – i koje će tek doći – u Cuneovim arhivskim snimcima imaju neprikosnoveni udžbenik. Kako otpevati frazu u pesmi „Tiho noći“, kako udahnuti život melanholiji u „Fijakeru starom“, kako zadržati gospodsku meru u kafanskoj atmosferi – na sva ta pitanja Cune je dao konačne, savršene odgovore. Njegov glas ostaje večni simbol zlatnog doba Radio Beograda, simbol vremena u kome se muzički kvalitet merio čistotom tona, dubinom emocije i moralnom odgovornošću prema publici.

Izvori i dokumentacija

• Marković, Zoran: Zlatni glasovi Radio Beograda: Predrag Gojković Cune, RTS Izdavaštvo, Beograd, 2012.
• Pejović, Roksanda: Srpska muzika od 19. veka do danas, Zavod za udžbenike, Beograd, 2004.
• Zvučni arhiv Radio Beograda: trajni snimci narodnih i starogradskih pesama soliste Predraga Gojkovića Cuneta (fond 1948–2010).
• Dokumentarna serija RTS-a: Bili su ponos nacije – Predrag Gojković Cune, Redakcija muzičkog programa, Beograd, 2018.
• Leksikon jugoslavenske muzike, tom 1, Jugoslavenski leksikografski zavod „Miroslav Krleža“, Zagreb, 1984.