Makedonska gradska pesma i regionalni repertoar

Uvod: Zvučni mozaik juga i magija ritma

Na južnom obodu balkanskog kulturnog prostora, u dolini Vardara, na obalama Ohridskog i Prespanskog jezera, te u gradskim središtima sa viševekovnom trgovačkom tradicijom, formirala se muzička kultura koja se po svojoj ekspresivnosti, melopoetskoj složenosti i ritmičkom bogatstvu ubraja među najfascinantnije zvučne fenomene Evrope. To je makedonska gradska pesma – u narodu poznata jednostavno kao starogradska pesma.

Makedonska gradska pesma poseduje dvostruku prirodu. Sa jedne strane, ona je duboko lokalna: neodvojiva od atmosfere bitoljskog Širok Sokaka, skopske Stare čaršije, veleskih sokaka i ohridskih ribarskih mahala. Sa druge strane, ona je tokom dvadesetog veka postala univerzalna regionalna svojina. Nema kafanskog orkestra, radijskog programa ili reprezentativnog festivala od Ljubljane do Đevđelije na kojem pesme poput Jovano, Jovanke, Biljana platno beleše ili besmrtne Zajdi, zajdi, jasno sonce nisu doživljavane kao najprisniji deo zajedničkog duhovnog i muzičkog nasleđa.

Razumeti makedonsku gradsku pesmu znači proniknuti u tajnu njenih nepravilnih ritmova, upoznati instrumentarij čalgijskih sastava, dešifrovati prelaz između anonimnog narodnog stvaralaštva i autorskog genija pojedinaca, te sagledati kako su radio i diskografija ovu muziku pretvorili u trajni estetski most među narodima Balkana.

Gradski centri i društveni ambijent: Od Bitolja do Velesa

Za razliku od seoske muzike koja je pratila poljske radove i obredne cikluse, makedonska starogradska pesma rođena je u specifičnim društvenim okolnostima osmanske i postosmanske urbanizacije:

Bitolj: Grad konzula i evropske elegancije

Tokom devetnaestog veka Bitolj (tadašnji Manastir) bio je diplomatski, vojni i trgovački centar Rumelijskog vilajeta. U njemu su svoja poslanstva i konzulate imale vodeće evropske sile: Austro-Ugarska, Rusija, Francuska, Velika Britanija, Italija i Grčka. Duž Širok Sokaka šetale su se dame u pariskim toaletama i gospoda sa cilindrima, dok su u obližnjim kavanama odjekivali zvuci klavira i vojnih kapela.

U takvom kosmopolitskom ambijentu rođena je bitoljska gradska pesma. Ona je spojila mediteransku melodičnost, tursku modalnu osećajnost i evropsku harmonijsku strukturu. Pesme poput Bitola, moj roden kraj odražavaju tu neizmernu privrženost gradu, njegovoj reci Dragor i planini Pelister.

Veles: Zanatlijski ponos i kolevka čalgije

Veles je bio trgovačko i zanatlijsko srce Makedonije, grad strmih ulica i drvenih kuća sa čardacima nadvijenim nad rekom Vardar. Veleski trgovci plovili su splavovima (gemijama) niz Vardar sve do Soluna, donoseći u svoj grad bogatstvo, začine, svilu, ali i muzičke instrumente.

U Velesu se rano formirao jak građanski sloj koji je tražio muziku prilagođenu porodičnim slavljima i esnafskim večerima. Tu se uobličio klasični čalgijski stil, a veleske pesme – elegične, dostojanstvene i ritmički besprekorne – postale su etalon gradske muzičke prakse.

Ohrid: Lirska bajka na jezerskim izvorima

Ohrid je, zahvaljujući svojoj drevnoj duhovnoj tradiciji, starim crkvama i specifičnom jezerskom pejzažu, razvio gradsku pesmu izrazito lirske i kontemplativne prirode. Pesma Biljana platno beleše, zabeležena u zbornicima braće Miladinov 1861. godine, predstavlja poetski vrhunac ove tradicije. U njoj se legenda o prelepoj Biljani na izvorima Studenčišta prepliće sa motivom vinara iz Carigrada, stvarajući sliku bezvremene lepote i nevine čežnje.

Čalgija: Zvučna alhemija orijentalnog sastava

Ako je tamburaški orkestar simbol Vojvodine, a gudački sastav sa harmonikom amblem Beograda, onda je čalgija autentični zvučni amblem makedonske gradske pesme. Naziv potiče od arapsko-turske reči çalgı, što označava instrument, odnosno svirku.

Čalgijski orkestar je profesionalni akustični ansambl koji se formirao pod direktnim uticajem klasične osmanske gradske muzike, ali je izvodio autohtoni makedonski repertoar. Čalgiju odlikuje specifična kombinacija instrumenata: 1. Ut (Ud): Dugovrata arapska leuta koja donosi meki, tamni ton i obezbeđuje melodijsko-harmonijski temelj. 2. Kanun: Žičani instrument u obliku trapeza koji se svira prstima uz pomoć metalnih prstenova-plektruma. Kanun proizvodi srebrnasti, zvonki ton i omogućava virtuozne arpeđe i pasaže. 3. Violina (ćemane): Vodeći melodijski instrument koji u čalgijskom stilu svira sa specifičnim orijentalnim vibratom i bogatim ukrasima. 4. Klarinet: Donosi dramatičnu boju, naročito u dubokom registru (chalumeau), sa jecajućim glisandima. 5. Dajre (def) i tarabuka: Perkusivni stub sastava koji drži složene nepravilne ritmove, dajući orkestru pulsirajući, hipnotički tok.

Čalgijski orkestri bili su profesionalni sastavi, često sačinjeni od talentovanih romskih muzičara, koji su svirali po svadbama, esnafskim slavama i gradskim kavanama. Njihov zvuk je izrazito profinjen: u njemu nema sirove glasnoće seoskih gajdi i tapana, već vlada kamerna atmosfera, sa pažljivo izbalansiranim dinamičkim nijansama.

Ritmičko čudo: Anatomija aksak ritmova

Ono što makedonsku gradsku pesmu čini jedinstvenom u evropskim okvirima jeste njena ritmička struktura. Dok zapadnoevropska muzika počiva na simetričnim podelama (2/4, 3/4, 4/4), makedonski melos je carstvo asimetričnih, aditivnih ritmova, u muzikologiji poznatih pod turskim nazivom aksak (hromi ritam).

Aksak ritmovi nastaju spajanjem dvodelnih i trodelnih metričkih jedinica. Trodelna jedinica (koja traje malo duže) unosi osećaj prividnog zastoja ili poskakivanja, stvarajući neverovatnu zvučnu lepršavost i unutrašnju dinamiku: - Takt 7/8 (3+2+2): Najpoznatiji primer ovog ritma jeste antologijska pesma Jovano, Jovanke. Prva doba je duga (tri osmine), a sledeće dve su kratke (dve osmine). Ovaj ritam nosi u sebi istovremeno i težinu uzdaha i neodoljivi poriv za pokretom. - Takt 7/8 (2+2+3): Obrnuti ritam, gde se težište nalazi na samom kraju takta, što stvara osećaj stalnog iščekivanja i napetosti. - Takt 9/8 (2+2+2+3): Izuzetno frekventan u pesmama i igrama poput čuvenog ora „Kalisko“, gde se duga doba nalazi na četvrtom udaru. - Takt 11/8 i 13/8: Složeni metrički obrasci koji zahtevaju vrhunsko izvođačko majstorstvo, gde se fraza prirodno preliva preko metričkih granica.

Fascinantno je da makedonski narod ove ritmove ne doživljava kao komplikovane matematičke formule; deca ih usvajaju spontano, slušajući majčino pevanje uz kolica ili gledajući kolo na gradskom trgu.

Granica autorstva i folklora: Sarievski, Hristovski i Demirovski

Jedna od najvažnijih tema modernog proučavanja makedonske gradske pesme jeste fenomen novijih autorskih dela koja su u tolikoj meri pogodila narodni duh da su u kolektivnoj svesti postala prihvaćena kao drevni folklor. U dvadesetom veku nekoliko genijalnih stvaralaca ispisalo je najslavnije stranice ovog repertoara:

Aleksandar Sarievski: Tvorac mita o suncu

Aleksandar Sarievski (1922–2002), rođen u planinskom selu Galičnik u plemenu Mijaka, bio je stožerna figura makedonske muzike. Posedovao je glas neobične mekoće, smirenosti i dostojanstva. Sarievski je decenijama delovao kao solista Radio Skoplja, ali je njegov kompozitorski doprinos bio monumentalan.

Oko 1950. godine, inspirisan fragmentima narodnih tužbalica koje je slušao u rodnom Galičniku, Sarievski komponuje pesmu Zajdi, zajdi, jasno sonce. Pesma govori o zalasku sunca i večnoj ljudskoj tuzi zbog prolaznosti mladosti („Goro le, sestro le... ti si se goro podmladila, moja se mladost ne vraća“). Melodija i stihovi bili su toliko savršeni da je pesma za svega nekoliko godina prešla sve granice, postavši planetarno poznata i tumačena kao višemilenijumski tradicionalni napev. Sarievski je stvorio i pesmu Uči me, majko, karaj me, još jedan biser koji je postao opšte dobro.

Jonče Hristovski: Oda makedonskoj lepoti

Sličan podvig ostvario je pevač i kompozitor Jonče Hristovski, koji je 1964. godine napisao i komponovao pesmu Makedonsko devojče. Pesma je napisana u živahnom ritmu 7/8, sa stihovima koji slave lepotu i vrlinu devojaka sa juga („kitka šarena u gradska gradina“). Za samo nekoliko decenija ova pesma je postala nezvanična nacionalna himna makedonskog naroda širom sveta, pevajući se od seoskih svadbi do sportskih stadiona.

Ajri Demirovski: Bitoljska himna tuge

Bitoljski berberin, muzičar i kompozitor turskog porekla Ajri Demirovski napisao je 1955. godine pesmu Bitola, moj roden kraj. Pesma je nastala u trenutku kada su se mnoge bitoljske porodice iseljavale, noseći u srcu tugu za rodnim gradom. Demirovski je stvorio melodiju koja topi kamen i koja je postala trajni spomenik ljubavi prema rodnoj grudi.

Zlatni glasovi: Nikola Badev i Esma Redžepova

Pored Aleksandra Sarievskog, zlatno doba makedonske pesme na talasima Radio Skoplja obeležio je Nikola Badev (1918–1978). Badev je bio pevač kristalno čistog, lirskog tenora, violinista i čuvar tikveškog i povardarskog melosa. Njegove interpretacije pesama Si zaljubiv edno mome i Kaži, kaži, libe Stano postavile su standard vokalne elegancije i dikcijske preciznosti.

Sa druge strane, zvučnu eksploziju romskog i makedonskog melosa donela je Esma Redžepova. Sa ansamblom Steva Teodosievskog, Esma je makedonski gradski i romski ritam izvela na najveće svetske pozornice, spajajući dramatični vokalni registar i virtuoznu orkestarsku pratnju.

Regionalna recepcija: Most prijateljstva

Makedonska gradska pesma imala je jedinstven status na jugoslovenskoj muzičkoj sceni. Ona nikada nije doživljavana kao „strana“ ili daleka tradicija. Vodeći beogradski i sarajevski pevači – pre svih Predrag Gojković Cune – uvršćivali su makedonske pesme u svoje albume sa najvećim mogućim pijetetom. Cunetovo izvođenje pesama Zajdi, zajdi i Jovano, Jovanke ostalo je zabeleženo kao remek-delo interpretativne umetnosti.

U tom zvučnom dijalogu makedonska pesma je funkcionisala kao večiti izvor topline, ritmičke svežine i neiskvarene lirske emocije. Danas, u digitalnom dobu, ova tradicija nastavlja da sija nesmanjenim sjajem, podsećajući nas na lepotu jezika, bogatstvo ritma i snagu melodije koja spaja ljude bez obzira na daljine i granice.