Šano, dušo

Pesma „Šano, dušo“ nesumnjivo je najslavnija vranjska gradska pesma i apsolutni simbol celokupne muzičke tradicije južne Srbije. Istorijski koreni pesme vezani su za stvarnu vranjsku lepoticu Stanu Đorđević (Šanu), koja je živela krajem devetnaestog veka. Njena vanredna lepota i tragični ljubavni lomovi postali su opšte mesto vranjske usmene istorije. Upravo u ovoj pesmi rođen je termin „karasevdah“ – crni sevdah, stanje najdubljeg ljubavnog očajanja, gde strast prelazi u fizički bol i sagorevanje duše.

Muzikološki značaj ove pesme je nemerljiv. Stevan Stojanović Mokranjac uvrstio ju je u svoju čuvenu „Dvanaestu rukovet“ (posvećenu pesmama sa Kosova i iz Vranja), dajući joj besprekornu polifonu horsku obradu koja je vranjski melos uvela u svetske koncertne dvorane. Pesma se izvodi u umerenom, teškom tempu sa karakterističnim orijentalnim hidžaz motivima. Melodijski luk donosi dramatične raspone od dubokog uzdaha do visokog vriska očajanja, dok je instrumentalna pratnja obogaćena virtuoznim deonicama violine i klarineta.

U istoriji jugoslovenske fonografije, antologijske snimke ostvarili su Vasilija Radojčić, Staniša Stošić, Mijat Mijatović i Predrag Gojković Cune. Pesma zauzima centralno mesto u drami „Koštana“ Bore Stankovića, svedočeći o vremenu kada je vranjski sevdah bio uzvišena filozofija života, u kojoj su lepota i patnja predstavljale dve strane iste medalje.