Staniša Stošić

Uvodni portret i kulturni značaj

Staniša Stošić bio je i ostao neprikosnoveni, mitski „Kralj vranjske pesme“, umetnik čija je pojava, plemeniti baritonski glas i aristokratsko scensko gospodstvo definisalo celokupnu modernu epohu južnosrpskog muzičkog stvaralaštva. Ako je znameniti vranjski književnik Bora Stanković nezaboravnim rečima i pripovetkama stvorio magični, melanhonični svet starog Vranja, Staniša Stošić je bio taj koji mu je podario besmrtni, konačni zvučni oblik. Njegov glas nije bio samo raskošan pevački instrument; on je bio istinski eho prohujalih vekova, zvučni spomenik vranjskom dertu, čežnji, sevdahu, neprolaznoj žalosti za mladost i arhaicnoj lepoti varoškog života na večitoj razmeđi balkanskih i orijentalnih civilizacija.

Njegov istorijski i kulturološki značaj neposredno se vezuje za razvojne procese analizirane u studijama Vranjska gradska pesma i Pesma na filmu, televiziji i pozornici. Stošić je uspeo u poduhvatu koji su mnogi smatrali nemogućim: specifični, teški lokalni melos Vranja, opterećen kompleksnim asimetričnim ritmovima i orijentalnim lestvicama sa prekomernim sekundama, uzdigao je do nivoa najotmenije nacionalne i univerzalne muzičke umetnosti. Njegovo pevanje uklonilo je sve dotadašnje predrasude o južnjačkom melosu kao perifernom i grubom folkloru, dokazujući da vranjska gradska pesma poseduje aristokratsku suptilnost i estetsku dubinu ravnu najlepšim operskim arijama i lied formama evropskog romantizma.

Kruna njegovog celokupnog stvaralačkog opusa bila je saradnja sa istaknutim kompozitorom i šansonjerom Draganom Tokovićem, iz koje je 1972. godine rođena besmrtna pesma Lela Vranjanka. Ova kompozicija postala je zvanična i neslužbena himna Vranja, pesma koja je ujedinila tradiciju i modernost u remek-delo koje se danas doživljava kao najuzvišeniji izraz srpske gradske lirike. Rame uz rame sa muzičkom divom kakva je bila Vasilija Radojčić, pod orkestarskim rukovodstvom legendarnog maestra harmonike Ljubiše Pavkovića i oslanjajući se na temelje koje je u radio-fonoteci postavio bard Vlastimir Pavlović Carevac, Staniša Stošić je ispisao najlepše stranice novije muzičke istorije, postavši živi simbol muzičkog juga.

Poreklo i rane godine

Staniša Stošić rođen je 26. jula 1945. godine u selu Vrbovo kod Vranja, u radnoj, skromnoj i čestitoj porodici koja je generacijama živela u tesnom dosluhu sa prirodom i tradicijom. Odrastao je u prelepom zaleđu Vranja, u podnožju planina gde se tradicionalni seoski život neposredno prelivao u varošku kulturu i gde su se vekovima ukrštali zvuci pastirskih frula, zurli, tapana i čočeka. Od najranijeg dečaštva Staniša je slušao stare vranjske pesme koje su se pevale na porodičnim okupljanjima, krsnim slavama, seoskim saborima i svadbama, upijajući u svoju svest melodijske motive i poetske slike koje su vekovima prenošene isključivo usmenim putem.

Nakon završetka osnovne škole u rodnom kraju, odlazi u Vranje gde upisuje prestižnu Učiteljsku školu. Vranjska Učiteljska škola bila je u to vreme pravi rasadnik prosvete, etike i visoke kulture; profesori muzike odmah su uočili da mladi Stošić poseduje vokalni aparat nesvakidašnje lepote, čistote i sonornosti. Posedovao je prirodan, topao, baršunasti lirski bariton sa predivnom rezonancom i nepogrešivim sluhom. U Učiteljskoj školi stiče temeljna znanja: uči sviranje violine, klavira, solfeđo i horsko dirigovanje. Profesori su prepoznali da se u mladiću krije dar koji prevazilazi okvire seoskog učitelja.

Nakon uspešnog završetka Učiteljske škole, vođen gorućom željom za višim akademskim muzičkim znanjem i profesionalnim usavršavanjem, Stošić odlazi u Beograd gde upisuje Muzičku akademiju. Studije muzike omogućile su mu da u potpunosti ovlada zakonitostima harmonije, vokalne tehnike, kontrapunkta i istorije svetske muzike. To temeljno akademsko obrazovanje imalo je presudan značaj za njegovu buduću karijeru: tradicionalnoj vranjskoj pesmi on nije pristupao kao intuitivni amater, već kao vrhunski muzički stručnjak, pedantni istraživač i analitičar koji je do tančina razumeo svaku tonsku nijansu i harmonijsku modulaciju južnjačkog melosa.

Razvoj karijere i muzički počeci

Prekretnica u Stošićevom životu dogodila se 1966. godine, kada se kao student Muzičke akademije prijavio na rigoroznu audiciju Radio Beograda. Iako je Vlastimir Pavlović Carevac preminuo godinu dana ranije, u Radio Beogradu je još uvek neprikosnoveno vladao njegov gvozdeni estetski kanon pod vođstvom novog šefa Narodnog orkestra Miodraga Jašarevića. Audicije su bile nemilosrdne, a kriterijumi komisije izuzetno visoki. Kada je mladi Staniša stao pred mikrofon i zapevao staru vranjsku pesmu, u tonskom studiju je nastupila potpuna tišina. Članovi komisije bili su zatečeni plemenitošću njegovog baritona, intonativnom stabilnošću i zrelim, gospodskim fraziranjem. Primljen je odmah, bez ikakvih rezervi, u krug stalnih radijskih solista.

Iste te prelomne 1966. godine, Stošić debituje na prestižnom festivalu „Beogradski sabor“, izvodeći pesmu u izvornom vranjskom duhu. Njegov nastup predstavljao je senzaciju: stručni žiri mu dodeljuje prvu nagradu, a publika u dvorani Domu sindikata nagrađuje ga frenetičnim aplauzom. Bio je to trijumfalan, meteorski ulazak na veliku muzičku scenu. Mladi, izuzetno markantni Vranjanac, besprekorno odeven u tamno građansko odelo sa kravatom, suzdržanog, otmenog i aristokratskog scenskog držanja, pevao je pesme juga sa takvim dostojanstvom da je beogradska i celokupna jugoslovenska javnost bila fascinirana.

Uskoro počinje da snima svoje prve singl-ploče za muzičku kuću PGP-RTB, a njegovi nastupi u radio i televizijskim emisijama postaju redovni i nezaobilazni. Stošić se nikada nije nametao jeftinim estradnim skandalima ili estetskim kompromisima; njegova snaga ležala je u čistoti emocije, plemenitosti baritona i apsolutnom poštovanju tradicije. Postao je sinonim za radijsku narodnu pesmu najvišeg umetničkog ranga.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Sedamdesete i osamdesete godine dvadesetog veka predstavljale su apsolutno zlatno doba Staniše Stošića, decenije u kojima je njegov status pevačkog velikana postao neporeciv. Godine 1972. odigrao se događaj koji je trajno preusmerio tok domaće gradske muzike: rođena je pesma Lela Vranjanka. Pesnik i boemski kompozitor Dragan Toković, zadivljen lepotom vranjskih devojaka i inspirisan stvarnom ženom, Jelenom Đorđević Lelom, napisao je muziku i stihove natopljene orijentalnom čežnjom i mediteranskom melodioznošću. Staniša Stošić ju je otpevao sa takvom vokalnom silinom, patnjom i plemenitim dertom da je pesma odmah postala kulturni fenomen. Ploča sa ovom kompozicijom prodata je u stotinama hiljada primeraka, a pesma je prešla granice žanra, postavši evergreen domaće muzike.

Pored pesme „Lela Vranjanka“, Stošić je stvorio kanonske snimke celokupnog vranjskog muzičkog nasleđa koje se do tada nalazilo samo u beleškama etnomuzikologa. Njegove interpretacije tradicionalnih balada i varoških pesama predstavljaju nedostižan uzor: potresna tragična pesma Dimitrijo, sine Mitre, lirska elegija Otvori mi, belo Lenče, dramatična varoška pesma Stojanke, bela Vranjanke, te biseri juga kao što su Šano, dušo, Magla padnala, A bre, Ramče i poskočna pesma Petlovi pojev.

Staniša Stošić je decenijama bio stub Narodnog orkestra Radio-televizije Beograd. Posebno plodnu i duboku umetničku saradnju ostvario je sa maestrom Ljubišom Pavkovićem, koji je decenijama vodio Narodni orkestar RTB-a. Pavkovićevi aranžmani, puni suptilnih kontrapunkta harmonike i gudačkog korpusa, pružali su idealnu podlogu Stošićevom baritonu. Zajedno su realizovali stotine trajnih arhivskih snimaka koji se danas čuvaju u Fonoteci Radio Beograda kao neprocenjivo nacionalno blago. Stošić je nastupao u najprestižnijim koncertnim dvoranama sveta – od Kolarčeve zadužbine i beogradskog Sava centra, do čuvenih dvorana u Parizu, Londonu, Sidneju, Čikagu i Torontu, uvek dočekivan sa suzama i ovacijama od strane naših iseljenika.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Muzikološka analiza pevačkog stila Staniše Stošića pokazuje da je on bio umetnik koji je pronašao savršen balans između akademske vokalne tehnike i izvornog folklornog derta. Posedovao je lirski bariton izuzetno tople, baršunaste boje, sa moćnim i zvučnim nižim registrom, ali i zavidnim, blistavim visinama koje je osvajao bez ikakvog forsiranja grla, uvek sa punom vokalnom podrškom i plemenitim prirodnim vibratom.

Njegovo fraziranje bilo je pravo remek-delo muzičke dramaturgije. Stošić je vladao složenim vranjskim asimetričnim ritmovima (7/8 podeljenim na 3+2+2 ili 9/8 podeljenim na 2+2+2+3) sa apsolutnom matematičkom preciznošću. Ipak, slušalac nikada nije sticao utisak suvoparnog brojanja taktova; Stošić je unutar strogog ritmičkog okvira stvarao privid potpunog rubata, fleksibilnosti i unutrašnje slobode. Njegovi vokalni ukrasi – prefinjeni trileri, melizmi i specifični južnjački jecaji (ksenofonske terce i polutonski padovi) – bili su dovedeni do krajnje suptilnosti. Nikada nisu služili za jeftino razmetanje virtuoznošću, već su uvek organski izvirali iz unutrašnjeg emotivnog naboja poetskog teksta.

Posebno poglavlje činila je njegova besprekorna dikcija. Staniša Stošić je pevao na arhaičnom, ali književno oplemenjenom vranjskom gradskom dijalektu. Svaki samoglasnik bio je savršeno otvoren, svaki suglasnik jasan i razgovetan, a akcenti su postavljani sa dubokim razumevanjem specifičnog vranjskog vokalnog izgovora. Njegov scenski nastup bio je oličenje uzvišenog dostojanstva: stajao je uspravno, mirno, bez nepotrebne gestikulacije, gledajući publiku pravo u oči i prenoseći kolosalnu emociju isključivo snagom svog glasa i suptilnom mikromimikom lica.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Za Stanišu Stošića vranjska gradska pesma bila je posvećeni hram i svetinja kojoj je bezrezervno posvetio čitavo svoje životno i profesionalno delovanje. Smatrao je da izvorna gradska i narodna melodija ne sme da bude žrtvovana zarad prolaznih estradnih modnih trendova, komercijalnih tiraznih interesa i jeftinog estradnog senzacionalizma. Krajem sedamdesetih i tokom osamdesetih godina, kada je talas agresivne novokomponovane muzike počeo da preplavljuje jugoslovenski medijski prostor, Stošić je ostao nepotkupljivi svetionik i čuvar autentične vranjske baštine, odbijajući brojne ponude za snimanje jeftinih estradnih poskočica.

Među kolegama muzičarima, instrumentalistima i pevačima uživao je status bezrezervnog autoriteta i neizmernog poštovanja. Njegovo scensko i estetsko prijateljstvo sa divom Vasilijom Radojčić predstavljalo je vrhunac vokalne umetnosti juga; njih dvoje su delili isto duboko razumevanje Bore Stankovića i tragične sudbine junaka njegovog rodnog kraja. Prema članovima Narodnog orkestra i dirigentu Ljubiši Pavkoviću gajio je duboku zahvalnost i poštovanje, uvek ističući da bez vrhunske orkestarske potpore pevač ne može da dosegne najviše umetničke vrhunce.

Bio je takođe izuzetno posvećen pedagog i nesebičan učitelj. Generacijama mladih pevača koji su dolazili na Radio Beograd nesebično je otkrivao tajne vranjskog fraziranja, pravilnog disanja i interpretacije derta, učeći ih da pesmu ne pevaju samo glasom, već pre svega dušom i srcem. Smatrao je da se tradicija može sačuvati samo ako se sa ljubavlju prenosi na nove naraštaje.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Staniša Stošić preminuo je 8. aprila 2008. godine u Beogradu, u šezdeset trećoj godini života, nakon duge i teške bolesti koju je podnosio sa karakterističnim mirom i hrišćanskim dostojanstvom. Njegova smrt doživljena je kao nenadoknadiv gubitak za celokupnu srpsku kulturu. Sahranjen je u Aleji zaslužnih građana na Novom groblju u Beogradu, uz najviše državne, muzičke i društvene počasti, ispraćen od strane hiljada poštovalaca, kolega i prijatelja uz zvuke svoje nezaboravne „Lele Vranjanke“.

U njegovom rodnom Vranju, gradu koji je proslavio širom sveta, u znak večnog sećanja i duboke zahvalnosti podignut mu je bronzani spomenik u prirodnoj veličini u samom centru varoši, a trg na kome se spomenik nalazi sa ponosom nosi ime Trg Staniše Stošića. Pored toga, grad Vranje u okviru tradicionalne kulturne manifestacije „Dani Vranja“ ustanovio je prestižnu muzičku nagradu koja nosi njegovo ime i dodeljuje se najistaknutijim vokalnim interpretatorima tradicionalne muzike.

Njegovo istorijsko nasleđe na polju vranjske, narodne i starogradske muzike ima neprolaznu, monumentalnu vrednost. Staniša Stošić je dokazao da autentični balkanski melos, kada je vođen vrhunskim akademskim znanjem i čistim srcem, poseduje univerzalnu lepotu koja nadilazi sve vremenske i prostorne granice. Njegov baršunasti glas, njegova „Lela Vranjanka“ i stotine sačuvanih arhivskih snimaka u Zvučnom arhivu Radio Beograda ostaju trajni spomenik vranjskom dertu i uzvišenoj žalosti za mladost. Staniša Stošić ostaje zauvek upisan u panteon srpske kulture kao istinski Kralj vranjske pesme, vitez melodije i ponos svog naroda.

Izvori i dokumentacija

• Zlatanović, Momčilo: Staniša Stošić i vranjska pesma, Književna zajednica „Borisav Stanković“, Vranje, 2009.
• Pejović, Roksanda: Srpska narodna i gradska muzika na Radio Beogradu: Istorijski i muzikološki pregled, Zavod za udžbenike, Beograd, 2004.
• Zvučni arhiv Radio Beograda i PGP-RTS: kompletna diskografija, fonoteka i trajni arhivski snimci soliste Staniše Stošića (1966–2005).
• Dokumentarni film RTS-a: Lela Vranjanka – Život i delo Staniše Stošića, Redakcija muzičkog programa, urednik Nena Kunijević, Beograd, 2010.
• Monografija grada Vranja: Muzičko nasleđe Vranja i okoline: Od Bore Stankovića do modernog doba, Vranje, 2015.