Stojanke, bela Vranjanke
Lirska pesma posvećena vranjskoj lepoti i sevdahu
Izgori mi srce za tebe!
Gori srce, izgorelo,
Za tvoje belo lice,
Za tvoje medne usnice!
Ponesi feredžu na glavu,
Da te ne gledaju meraklije,
Da ne piju tvoje oči crne!
Gde ti sitan korak koračaš,
Od derta se topi mladost moja,
Stojanke, mori, dušmanko moja!
Otključaj ta teška kapidžika,
Da uđem u tvoje đul-bašte,
I poljubim tvoje belo grlo!
Istorijski i muzikološki kontekst
Tradicionalna gradska pesma „Stojanke, bela Vranjanke“ spada u sam vrh reprezentativnih pesama vranjskog meraka i sevdaha. U njoj se oslikava specifični društveni pejzaž Vranja krajem devetnaestog veka, neposredno nakon oslobođenja od turske vlasti 1878. godine, kada su u varoši još uvek vladali orijentalni običaji, nošenje feredža i strogo odvajanje ženskog i muškog prostora. Stojanka je oličenje neukrotive varoške lepotice čija pojava na čaršiji izaziva pometnju među meraklijama, terajući zaljubljenog ašika na rub ludila i samouništenja.
Muzikološka analiza ukazuje na umereni, lelujavi sedmoosminski ili devetoosminski ritam u kome se prepoznaje pulsacija južnosrpskih i makedonskih varoških igara. Melodijska linija je bogato melizmatična, građena na orijentalnim modalnim osnovama sa karakterističnim silaznim frazama koje dočaravaju osećaj „derta“ – specifičnog spoja bola, tuge i neizmernog ljubavnog uživanja. Instrumentacija obično uključuje klarinet, violinu, tarabuku i kanon, koji stvaraju gustu čalgijsku teksturu.
Pesmu je proslavio bard vranjskog melosa Staniša Stošić, koji je svojim prepoznatljivim zvonkim glasom i savršenom dikcijom vranjskog dijalekta podario ovoj kompoziciji status klasika. Pored Stošića, pesmu su sa velikim uspehom pevali i Čeda Marković i Branimir Đokić sa svojim orkestrom harmonika. Ona ostaje trajni spomenik vranjskoj čaršiji i fatalnoj lepoti južnjakinja.