Devojka sokolu zulum učinila
Drevna metaforička lirska pesma sačuvana u urbanim sredinama
Zasjekla mu krila do samijeh pera,
A sokô joj veli sa jelova grana:
„Djevojko, ljepoto, što si učinila?”
Pa ne mogu letjet' preko sinjeg mora,
Da ja vidim dragog u dalekom kraju,
Kako meni mladu drugu zaručuje?”
„Oprosti mi, soko, ptico plemenita,
Učinila zulum od prevelikog jada,
Jer mi draga ljubav u tuđini strada!”
Da potražim tebi zaboravljenog dilbera,
Al' neverna ljubav povratka ti nema,
Zalud suze liješ u gori zelenoj!”
Istorijski i muzikološki kontekst
Tradicionalna balada „Djevojka sokolu zulum učinila“ predstavlja jedno od najdubljih i najarhaičnijih poetskih ostvarenja epsko-lirske tradicije na razmeđu Bosne, Hercegovine, Crne Gore i Srbije. Motiv ranjavanja sokola od strane devojke nosi snažan mitološki i psihološki naboj: soko, kao univerzalni simbol slobode, muške snage i prenosioca vesti među rastavljenim ljubavnicima, postaje žrtva devojčine ljubomore i očaja. U njenom postupku („zulum učinila“) oslikava se destruktivna moć ljubavne patnje koja u stanju pomračenosti ranjava ono što joj je najbliže.
Muzička podloga ove balade ima izrazito arhaičan, sevdalijski karakter. Pesma se izvodi u sporom tempu (parlando-rubato), bez čvrstog metričkog okvira, omogućavajući izvođaču punu slobodu u fraziranju i vokalnom ukrašavanju. Lestvična osnova sadrži elemente netemperovanog seoskog i orijentalnog pevanja, sa dugim, potresnim ležećim tonovima koji dočaravaju tugu i kajanje. Kada se izvodi uz pratnju saza ili tambure samice, pesma zadržava mističnu intimu drevnog pripovedanja.
Pesmu su u antologiju uvrstili majstori arhaičnog sevdaha i narodne epike, pre svih Emina Zečaj i Ksenija Cicvarić, dok ju je Vlastimir Pavlović Carevac harmonizovao za potrebe Narodnog orkestra Radio Beograda. Njena vokalna interpretacija zahteva vrhunsku kontrolu glasa i sposobnost prenošenja iskonskog tragičnog zanosa.