Ksenija Cicvarić

Uvodni portret i kulturni značaj

Ksenija Cicvarić predstavlja jednu od najsvetlijih, najuzvišenijih, najčistijih i najtragičnijih figura u celokupnoj istoriji vokalne umetnosti južnoslovenskog kulturnog prostora. Nazivana s punim pravom i beskrajnim divljenjem savremenika „Slavujem sa Ribnice“, Ksenija je bila neprikosnovena primadona, čuvarka i večni simbol podgoričke, crnogorske i sandžačke gradske pesme. Njen glas – kristalno čisti, eterični sopran neopisive lepote, zvonkosti i potresne emotivne dubine – uneo je u jugoslovensku muzičku riznicu specifični, arhaični i melanholični zvuk Stare varoši u Podgorici, gde su se vekovima preplitali gorštački ponos, mediteranska vedrina i orijentalni sevdah.

Njen istorijski i kulturološki značaj detaljno se osvetljava kroz temeljne tematske studije Pevačice i istorija starogradske pesme i Radio i oblikovanje repertoara. Ksenija Cicvarić nije bila obična estradna pevačica; bila je istinska tragična heroina čiji je lični život bio obeležen nezamislivim patnjama, ratnim razaranjima i teškim porodičnim gubicima, ali koja je svu tu bol uspela da pretopi u najčistiju umetničku lepotu. Kada bi Ksenija zapevala u radijskom studiju ili na koncertnoj sceni, činilo se da kroz njeno grlo progovara kolektivna tuga, ponos i večna nada čitavog jednog podneblja stisnutog između surovog crnogorskog krša, reka Morače i Ribnice, i prostranog plavetnila Skadarskog jezera.

Kao dugogodišnja solistkinja Radio Titograda, a potom i Radio Beograda pod upravom velikog muzičkog zakonodavca Vlastimira Pavlovića Carevca, Ksenija Cicvarić je postavila apsolutni, nedostižni kanon za izvođenje crnogorske i sandžačke varoške pesme. Njene interpretacije antologijskih numera, ostvarene često u inspirativnoj saradnji sa vrsnim muzičarima i kolegama poput Branka Perovića, postale su arhetipski obrasci prema kojima se i danas meri svako pevanje na ovim prostorima.

Poreklo i rane godine

Ksenija Cicvarić rođena je 1929. godine u Podgorici, u starosedelačkoj porodici Bracović, u srcu istorijske Stare varoši. Stara varoš u Podgorici bila je u to međuratno doba autentični orijentalno-mediteranski mikrokosmos: uski kaldrmisani sokaci, kamene kuće opasane visokim zidovima od rečnih oblutaka, teške drvene kapije od kovanog gvožđa, miris procvetalog nara i smokava, i večni šum reka Morače i Ribnice. U porodici Bracović pesma je bila prisutna svakodnevno; Ksenijina majka i tetke bile su čuvene po lepoti pevanja starih varoških napeva, pa je mala Ksenija propevala pre nego što je pošla u osnovnu školu.

Međutim, Ksenijino detinjstvo i rana mladost bili su brutalno i nepovratno prekinuti strahotama Drugog svetskog rata. Podgorica je tokom 1943. i 1944. godine pretrpela stravična saveznička bombardovanja u kojima je grad bukvalno sravnjen sa zemljom, izgubivši hiljade stanovnika. U jednom od tih razornih bombardovanja tragično su stradala Ksenijina braća i brojni rođaci, a porodični dom je pretvoren u prah i pepeo. Ova rana, neizreciva lična tragedija zauvek je urezala duboku senku tuge u Ksenijinu dušu, senku koja će docnije postati osnovna boja njenog neponovljivog pevačkog tona.

Uprkos posleratnom siromaštvu i nemaštini, Ksenijin talenat nije mogao ostati skriven. Posedovala je glas anđeoske čistoće – visoki, zvonki lirski sopran koji je bez ikakvog napora leteo u najviše registre. Pevala je u amaterskim horovima, na omladinskim radnim akcijama i lokalnim priredbama, izazivajući suze i nepodeljeno oduševljenje svakoga ko bi je čuo.

Razvoj karijere i muzički počeci

Osnivanjem Radio Titograda krajem četrdesetih godina dvadesetog veka, otvara se prostor za Ksenijinu profesionalnu afirmaciju. Prijavljuje se na audiciju i biva primljena sa nepodeljenim oduševljenjem muzičkih urednika. Radio Titograd postaje njena prva velika scena, a njen glas preko radijskih talasa munjevito osvaja čitavu Crnu Goru, budeći ponos u narodu koji se oporavljao od ratnih razaranja.

Ipak, presudan korak u njenoj karijeri predstavlja prelazak u Beograd pedesetih godina. Dolaskom u prestonicu, Ksenija polaže rigoroznu audiciju za Radio Beograd pred neprikosnovenim Vlastimirom Pavlovićem Carevcem. Carevac, koji je bio izuzetno strog prema pevačima sa juga i primorja tražeći apsolutnu stilsku čistotu i odbacivanje kafanskih preterivanja, ostao je zadivljen Ksenijinim pevanjem. Prepoznao je u njoj vokalni unikat – glas koji poseduje prirodnu belkanto svetlost i tehničku postavljenost, a istovremeno nosi najdublju etnomuzikološku autentičnost podgoričkog, bjelopoljskog i pljevaljskog podneblja.

Ksenija Cicvarić postaje stalna solistkinja Narodnog orkestra Radio Beograda. Program se i dalje često emitovao uživo iz radijskog studija, a Ksenijini nastupi dočekivani su sa pobožnim strahopoštovanjem. Njeno pevanje u radijskom studiju unosilo je dah mora, rečnog kamena i neugasle varoške čežnje u domove stotina hiljada slušalaca širom Jugoslavije.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka predstavljale su zlatno doba Ksenije Cicvarić. U tom plodnom periodu ona stvara antologijski opus koji danas predstavlja sam temelj crnogorske muzičke baštine. Njene interpretacije postale su opšteprihvaćeni narodni kanon, a snimci su se prenosili sa generacije na generaciju.

Njeno izvođenje potresne balade Sejdefu majka buđaše predstavlja jedan od najviših vrhunaca u celokupnoj istoriji evropske tradicionalne muzike. Način na koji je Ksenija donosila tragični dijalog majke i usnule kćeri, sa dugim, eteričnim tonovima i suzdržanom dramatikom, terao je suze na oči slušaocima svih generacija. Podjednako besmrtna bila je njena interpretacija himnične podgoričke pesme Još ne sviće rujna zora, koja je u njenom glasu postala neslužbena himna Crne Gore.

Sa nenadmašnim vokalnim majstorstvom Ksenija je snimila i ovekovečila niz bisera: elegičnu Poljem se vija, arhaičnu varošku romansu Po ladu, po zaladu, zanosne lirske minijature Oj, đevojko, đe si ruže brala, Oj, vesela veselice, Pod onom, pod onom gorom zelenom, Tekla voda na valove i dramatičnu baladu Devojka sokolu zulum učinila.

Ksenija je blisko sarađivala sa najboljim instrumentalistima i dirigentima Radio Beograda: nakon Carevca, pratili su je Miodrag Jašarević, Boki Milošević i Ljubiša Pavković. Takođe, njena vokalna saradnja sa istaknutim tumačem crnogorske pesme Brankom Perovićem iznedrila je niz antologijskih dueta koji predstavljaju vrhunac polifonog varoškog muziciranja. Snimila je desetine singl i LP ploča za PGP-RTB i Jugoton, a njeni snimci u Fonoteci Radio Beograda čuvaju se kao nacionalno blago najvišeg ranga.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Glas Ksenije Cicvarić bio je redak dar prirode. Bio je to kristalno čisti, svetli, srebrnasti lirski sopran koji je posedovao neverovatnu prodornost i rezonancu, ali bez ikakve oštrine ili metalnog prizvuka. Njen ton bio je mek poput svile, topao i obavijen blagim velom prirodne melanholije.

Njena vokalna tehnika odlikovala se savršenom kontrolom daha. Ksenija je mogla da drži beskrajno duge tonove u najvišem registru, a da intonacija ne popusti ni za delić herca. Koristila je specifične, mikroskopske ukrase karakteristične za podgorički i sandžački melos – blage preudare i silazne portamente koji su podsećali na poj ptica nad rečnim brzacima. Ovi ukrasi kod nje nikada nisu bili spoljašnji manir; oni su izvirali iz same srži njene emotivne drame.

Dikcija Ksenije Cicvarić bila je savršena. Pevajući na autentičnom podgoričkom i crnogorskom govoru, čuvala je specifične arhaične oblike, poluglase i akcente, dajući svakom stihu punu težinu narodnog predanja. Njen stil predstavljao je vrhunski trijumf mere: u njenom glasu spajali su se ponos brđanke, otmenost varošanke i tuga majke koja je preživela najteže gubitke.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Za Kseniju Cicvarić pesma nije bila profesija niti sredstvo za sticanje slave i materijalnog bogatstva; pesma je bila njena molitva, njen razgovor sa zavičajem i njen jedini način da preživi lične tragedije. Živela je izuzetno skromno, povučeno i dostojanstveno, odbijajući estradni sjaj i glamur. Kada bi sišla sa scene, bila je tiha, topla porodična žena posvećena deci i unucima.

Među kolegama muzičarima uživala je status svetice. Carevac ju je izuzetno poštovao i štitio, nazivajući je najčistijim glasom našeg radija. Mlađe generacije pevača gledale su u nju sa strahopoštovanjem, učeći iz njenih snimaka kako se peva sa potpunom emotivnom istinom. Sa orkestarskim muzičarima imala je odnos pun međusobne ljubavi i uvažavanja; orkestar je pod njenim glasom svirao sa posebnom pažnjom, pazeći da ne naruši krhku lepotu njenog pianissima.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Ksenija Cicvarić preminula je 11. februara 1997. godine u Beogradu, u šezdeset osmoj godini života. Sahranjena je u Beogradu, ostavivši iza sebe večnu prazninu u muzičkoj kulturi Crne Gore i Srbije. U Podgorici, gradu koji je proslavila širom sveta, jedna ulica i kulturne manifestacije danas sa ponosom nose njeno ime.

Njeno nasleđe na polju gradske i tradicionalne pesme ima status neprolaznog arhetipa. Ksenija Cicvarić je bila i ostala nedostižni vokalni ideal crnogorskog melosa. Njene interpretacije pesama „Sejdefu majka buđaše“ i „Još ne sviće rujna zora“ predstavljaju zvučne spomenike koji prevazilaze granice vremena i prostora. Ksenija Cicvarić ostaje upamćena kao Slavuj sa Ribnice, tragična i uzvišena vila našeg tona, čiji kristalni glas večno lebdi nad vodama Morače, svedočeći o neprolaznoj lepoti i tuzi ljudske duše.

Izvori i dokumentacija

• Šoć, Branko: Ksenija Cicvarić – Život i pjesma Slavuja sa Ribnice, Pobjeda, Podgorica, 1999.
• Pejović, Roksanda: Žene u muzičkom životu Srbije i Crne Gore, Prosveta, Beograd, 2003.
• Zvučni arhiv Radio Beograda i Radio Crne Gore: fond trajnih snimaka solistkinje Ksenije Cicvarić (1950–1985).
• Dokumentarni film TV Crne Gore: Pjesma me održala – Ksenija Cicvarić, Redakcija dokumentarnog programa, Podgorica, 1995.
• Leksikon crnogorske kulture, CANU, Podgorica, 2008.