Nada Mamula

Uvodni portret i kulturni značaj

Nada Mamula predstavlja jednu od najfascinantnijih, najuticajnijih i vokalno najmoćnijih ličnosti u celokupnoj istoriji narodne i gradske muzike posleratne Jugoslavije. Rođena Beograđanka, vaspitana na gospodskim tradicijama predratne prestonice, Nada Mamula je postala neprikosnovena primadona bosanske sevdalinke – žena koja je u samo srce sarajevske i bosanskohercegovačke muzičke baštine unela nesvakidašnju vokalnu otmenost, dramatičnu dubinu, plemenitu suzdržanost i besprekornu interpretativnu kulturu. Njen duboki, baršunasti, sonorni kontraalt postao je zvučni simbol Sarajeva, Baščaršije, Trebevića, Vrbasa i reke Bosne, brišući sve geografske, nacionalne i regionalne podele na prostoru zajedničke države.

Njen istorijski i stilski značaj neposredno se vezuje za fenomene obrađene u studijama Sevdalinka i starogradska muzika: dodiri i razlike i Pevačice i istorija starogradske pesme. Dok se sevdalinka kroz vekove razvijala unutar intimnog orijentalnog miljea bosanskih mahala, avlija i zatvorenih bašta, Nada Mamula ju je, zajedno sa velikanima kakvi su bili Zaim Imamović i Safet Isović, uzdigla do nivoa vrhunske jugoslovenske i evropske vokalne umetnosti. Njena interpretacija donela je savršeni balans: zadržala je autentični orijentalni dert i unutrašnji patos, ali ga je oslobodila preteranog seoskog naturalizma, odenuvši ga u plemenitu radijsku i salonsku formu koja je impresionirala i najstrože muzičke kritičare.

Sa preko stotinu trajnih snimaka načinjenih za Radio Sarajevo i Radio Beograd, kao i desetinama antologijskih gramofonskih ploča koje su prodate u višemilionskim tiražima, Nada Mamula je ostala upamćena kao vokalni gigant čiji je glas definisao zlatno doba posleratnog sevdaha. Kada bi Nada zapevala u tišini koncertne sale beogradskog Doma sindikata ili uz diskretnu pratnju tamburaškog ili harmonikaškog orkestra Radio Sarajeva, u njenom tonu osećala se težina prohujalih vekova, dostojanstvo žene koja pati bez jeftinog samosažaljenja i uzvišena lepota melodije koja prevazilazi prolaznost svakodnevice.

Poreklo i rane godine

Nada Mamula rođena je 9. januara 1927. godine u Beogradu, u uglednoj građanskoj porodici Bovan. Devojačko prezime Bovan svedočilo je o hercegovačkim korenima njene porodice, koja se odlikovala izrazitim patrijarhalnim moralom, ljubavlju prema redu i dubokim, iskrenim poštovanjem prema muzici. Odrastajući u međuratnom Beogradu, Nada je rano upijala zvučni pejzaž prestonice: salonske romanse, radiofonske prenose ranog Radio Beograda, ali i izvorne narodne melodije koje su se pevale u toplom krugu porodice tokom nedeljnih okupljanja i krsnih slava.

Već u ranom dečaštvu i prvim razredima škole, njena okolina i učitelji muzike uočili su da devojčica poseduje glas potpuno nesvakidašnjih dimenzija. Za razliku od većine devojčica koje pevaju visokim, tankim sopranskim glasovima, Nada je posedovala izrazito taman, dubok, pun i zreo glas koji je po boji i volumenu podsećao na glas odrasle operske pevačice. Njen vokalni raspon prirodno se kretao u dubinama kontraalta – najređeg i najtežeg ženskog pevačkog faha koji se u našoj muzičkoj praksi pojavljuje tek jednom u nekoliko decenija. Taj glas posedovao je prirodnu rezonancu u grudnom košu, što joj je omogućavalo da bez ikakvog napora stvara tonove monumentalne snage.

Godine Drugog svetskog rata donele su strah, okupaciju, glad i nemaštinu u Beograd, ali je muzika ostala Nadino unutrašnje utočište i spas. U posleratnim godinama obnove, Nada upoznaje Nikolu Mamulu, železničkog inženjera, za koga se udaje i sa kojim zasniva skladan porodični dom. Upravo će suprugov inženjerski posao i profesionalni premeštaj sredinom pedesetih godina dvadesetog veka odvesti mladu porodicu u Sarajevo. Za Nadu je to bio prelazak u potpuno novu životnu i kulturnu sredinu, grad koji će postati njena druga sudbina, umetnička postojbina i večna inspiracija.

Razvoj karijere i muzički počeci

Prelomni istorijski trenutak u karijeri Nade Mamule dogodio se 1953. godine u Sarajevu. Kao mlada pevačica koja je strastveno volela narodnu pesmu, Nada se prijavila na audiciju Radio Sarajeva, stanice koja je u to vreme gradila svoj prepoznatljivi muzički identitet. U radijskoj komisiji sedeli su najstroži muzički autoriteti, među kojima je bio i čuveni kompozitor, etnomuzikolog i dirigent Jozo Penava, kao i sam velikan sevdaha Zaim Imamović.

Kada je Nada stala pred radijski mikrofon i zapevala, članovi komisije ostali su u stanju potpunog šoka i neverice. Pred njima se nije nalazila amaterska pevačica koju treba podučavati osnovama muzike, već gotova, formirana vokalna umetnica gigantskog formata. Njihovo iznenađenje bilo je tim veće jer je mlada Beograđanka pevala najteže i najsloženije bosanske sevdalinke sa takvim unutrašnjim osećajem za stil, orijentalnu melizmatiku i pravilan jezički akcenat kao da je odrasla u staroj mahali na Vratniku ili Bjelavama.

Primljena je istog trenutka u stalni radijski ansambl. Jozo Penava, prepoznavši neslućene potencijale njenog glasa, odmah je počeo da piše i aranžira pesme prilagođene njenom kontraaltu. Kada su Nadini prvi snimci emitovani na talasima Radio Sarajeva, telefon u zgradi radija u Danijela Ozma ulici nije prestajao da zvoni; slušaoci su tražili da saznaju ko je pevačica čiji glas ima toliku plemenitost i snagu. Preko noći, Nada Mamula je postala prva dama bosanskog radijskog etra.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka predstavljale su apsolutno zlatno doba stvaralaštva Nade Mamule. U tom plodnom periodu ona stvara antologijski opus koji je postao nedodirljivi temelj diskografije tradicionalne pesme na Balkanu. Njene interpretacije sevdalinki postale su kanonske; mnogi raniji snimci pali su u zaborav jer je Nada svakoj melodiji udahnula konačni, savršeni estetski oblik koji je ostao kao trajni uzor.

Među njenim najslavnijim interpretacijama posebno se izdvaja elegična himna Sarajeva Kad ja pođoh na Bembašu, koju je izvodila sa takvim dostojanstvom i bolom da je pesma postala zvanični zvučni amblem grada. Podjednako monumentalne bile su njene verzije antologijskih sevdalinki: Omer-beže na kuli sjeđaše, potresna balada S one strane Plive, istorijska pesma Od kako je Banja Luka postala i dramatična lirska poema Devojka sokolu zulum učinila.

Njena saradnja sa Jozom Penavom iznedrila je niz novih autorskih kompozicija u duhu tradicije koje su preko noći prihvaćene kao izvorne narodne pesme. Penava je za Nadu komponovao nezaboravne posvete zavičaju: elegiju Bosno moja i toplu odu prestonici Sarajevo, divno mjesto. U antologijskom triju sa Zaimom Imamovićem i Safetom Isovićem, Nada Mamula je činila nedodirljivo trojstvo jugoslovenskog sevdaha. Njihovi zajednički koncerti u Domu sindikata u Beogradu, zagrebačkoj dvorani „Lisinski“, sarajevskoj „Skenderiji“ i dvoranama širom Evrope, Amerike i Australije bili su kulturni trijumfi bez presedana.

Pored sevdalinki, Nada Mamula je redovno snimala i izvodila starogradske romanse i srpske gradske pesme, pre svega antologijski napev Moj dilbere, pokazujući da njen glas sa neverovatnom lakoćom spaja beogradsku salonsku otmenost i bosanski dert u organsko, neraskidivo jedinstvo.

Repertoar, vokalne i instrumentalne osobenosti i stil

Muzikološka analiza vokalnog aparata Nade Mamule otkriva glas koji je po svojim akustičkim parametrima predstavljao svetski raritet. Bio je to autentični dramski kontraalt – glas izrazito tamne, teške, somotske boje, sa impresivnom zvučnošću u najdubljoj lagi. Kada bi pevala tonove u maloj oktavi, Nada je zvučala sa rezonancom i punoćom gudačkog violončela, dajući svakoj pesmi izuzetno čvrst i dostojanstven temelj.

Ipak, uprkos monumentalnoj težini glasa, njen vokalni aparat odlikovao se zapanjujućom elastičnošću i pokretljivošću. Savladala je orijentalnu melizmatiku – specifične sevdalijske ukrase, mikro-trilere i unutrašnje uzdahe – sa takvom prefinjenošću da nikada nije zvučala vulgarno ili preterano. Pevajući sa savršenom kontrolom disanja iz dijafragme, Nada je ton vodila sa prividnom lakoćom, u dugim i mirnim melodijskim lukovima.

Temeljna odlika njenog pevačkog stila bilo je moralno i emotivno dostojanstvo. Nada Mamula nikada nije plakala u pesmi niti je pribegavala jeftinim patetičnim efektima. Njen sevdah bio je izraz ponosne žene; tuga u njenom glasu bila je duboka, suzdržana i filozofska, što je na slušaoca ostavljalo neuporedivo snažniji i dugotrajniji utisak. Njena dikcija bila je kristalno jasna: svaki suglasnik je bio precizno artikulisan, a samoglasnici su imali punoću i zaobljenost vrhunskih operskih pevačica.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Za Nadu Mamulu muzička tradicija bila je najviša kulturna i moralna svetinja. U vremenima kada je masovna estrada počela nekontrolisano da koristi elektronske instrumente i površne tekstove, Nada je ostala nepokolebljivo verna akustičnom zvuku i čistoti poetskog izraza. Odbijala je ponude koje su podrazumevale kompromis sa njenim estetskim standardima, birajući radije da peva manje, ali isključivo ono što poseduje trajnu umetničku vrednost.

Među kolegama je uživala bezgranično poštovanje i ljubav. Zaim Imamović je o njoj govorio sa najdubljim pijetetom, nazivajući je „najotmenijim glasom koji je ikada pevao bosansku pesmu“. Safet Isović je u brojnim intervjuima isticao da je od Nade učio gospodsko držanje na sceni i poštovanje prema publici. Prema orkestarskim muzičarima u studiju i na turnejama odnosila se sa majčinskom pažnjom i toplinom, uvek svesna da je vrhunska pesma plod zajedničkog disanja pevača i ansambla.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Tragični ratni sukobi i raspad Jugoslavije devedesetih godina dvadesetog veka naneli su težak, neizlečiv udarac Nadinoj plemenitoj duši. Kao žena koja je Beograd smatrala svojim rodnim domom, a Sarajevo svojom duhovnom kolevkom, sa neizmernim bolom posmatrala je razaranje mostova među narodima. Poslednje godine života provela je u potpunoj povučenosti u svom beogradskom stanu, daleko od očiju javnosti i estradnih medija.

Nada Mamula preminula je 11. oktobra 2001. godine u Beogradu, u sedamdeset četvrtoj godini života. Sahranjena je u Beogradu, ostavivši iza sebe grandiozno umetničko delo koje predstavlja zajedničku kulturnu baštinu svih naroda na ovim prostorima.

Njen istorijski uticaj na interpretaciju sevdalinke, narodne i starogradske pesme ostaje trajan i nedostižan. Nada Mamula je praktično dokazala da istinska umetnička veličina prevazilazi sve nametnute granice i da se duša jednog podneblja može osvojiti iskrenom ljubavlju, vrhunskim talentom i posvećenim radom. Njene interpretacije pesama „Kad ja pođoh na Bembašu“, „S one strane Plive“ i „Omer-beže na kuli sjeđaše“ ostaju upisane zlatnim slovima u antologiju evropske muzičke kulture kao večni etalon vokalnog savršenstva.

Izvori i dokumentacija

• Husić, Semir: Zlatno doba sevdaha i Radio Sarajeva, Svjetlost, Sarajevo, 1999.
• Pejović, Roksanda: Žene u muzičkom životu Srbije 19. i 20. veka, Prosveta, Beograd, 1998.
• Zvučni arhiv Radio Sarajeva i Radio Beograda: trajni snimci solistkinje Nade Mamule (arhivski fond 1953–1985).
• Diskografski katalog „Jugoton“ – solistička izdanja Nade Mamule (LP i singl edicije 1957–1982).
• Leksikon jugoslavenske muzike, svezak 2, JLZ „Miroslav Krleža“, Zagreb, 1984.