Aleksa Šantić

Uvodni portret i kulturni značaj

Aleksa Šantić predstavlja jednog od najuzvišenijih, najplemenitijih i najvoljenijih pesnika u celokupnoj istoriji južnoslovenske književnosti i muzičke kulture, stvaraoca čiji su stihovi postali sinonim za dušu grada Mostara, smaragdnu lepotu Neretve i večnu melodiju sevdalijske čežnje. Bio je pesnik duboke patriotske odanosti, građanske etike i nepotkupljive humanosti, ali pre svega majstor intimne varoške lirike u kojoj su se na čudesan način stopili istočnjački dert, mediteranska svetlost i evropska bidermajerska elegancija. Njegovo ime stoji na samom vrhu panteona autora čija je poezija prešla u pesmu; stvorio je stihove koji se danas pevaju sa tolikom prirodnošću da su odavno postali nerazdvojni deo narodnog bića.

U kontekstu starogradske pesme i sevdalinke, značaj Alekse Šantića je epohalan. Njegove besmrtne pesme Emina i Što te nema, kao i njegov genijalni prepev Hajneove pesme Kraj tanana šadrvana, predstavljaju najsjajnije dragulje celokupne balkanske vokalne riznice. Šantić je mostarsku baštu, avliju, šedrvan i klesani kamen uzdigao do mitskih visina, stvorivši univerzalne simbole prolaznosti, neostvarene ljubavi i dostojanstvene patnje. Njegove pesme pevali su najveći interpretatori dvadesetog veka, od doajena sevdaha kao što je Himzo Polovina, do kantautora moderne epohe poput Jadranke Stojaković, svedočeći o vanvremenskoj snazi njegove poetsko-muzičke vizije, detaljno analizirane u studiji Pesnici čije su pesme postale muzički repertoar.

Poreklo i rane godine

Aleksa Šantić je rođen 27. maja 1868. godine u Mostaru, u staroj, uglednoj i imućnoj trgovačkoj porodici. Mostar je u to vreme bio grad izuzetne lepote i specifičnog duhovnog sklada, mesto gde su se pod vrelim hercegovačkim suncem susretale pravoslavna, islamska i katolička kulturna tradicija, stvarajući jedinstveni varoški bonton. Aleksin otac Risto bio je poštovani trgovac, ali je rano preminuo, pa se briga o porodici preusmerila na strica Miha, strogog i autoritarnog čoveka koji je od mladog Alekse tražio da se posveti trgovačkom zanatu i porodičnim poslovima.

Školovanje je započeo u rodnom Mostaru, a potom ga je stric poslao u trgovačke škole u Trstu i Ljubljani. Međutim, trgovačke knjige, računi i kamate nisu mogle da zarobe Aleksinu pesničku dušu. Boraveći u Trstu, na obalama Jadrana, mladi Šantić je gutao knjige italijanskih i svetskih pesnika, učio jezike i sanjao o književnom pozivu. Kada se vratio u Mostar, preuzeo je rad u porodičnoj radnji na Glavnoj ulici, ali su njegove misli bile posvećene stihovima. Noći je provodio uz lampu, pišući prve rime i dopisujući se sa vodećim piscima svoga doba.

Književno sazrevanje i mostarski krug

Krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina devetnaestog veka, Mostar doživljava neverovatan kulturni procvat, poznat kao „Mostarsko književno čudo“. Na čelu tog pokreta stajao je Aleksa Šantić, zajedno sa svojim nerazdvojnim prijateljima i saborcima – pesnikom Jovanom Dučićem, pripovedačem Svetozarom Ćorovićem (koji se oženio Aleksinom sestrom Radojkom) i kritičarem Atanasijem Šolom. Godine 1896. ova grupa entuzijasta pokreće književni list „Zora“, koji je za samo nekoliko godina postao jedan od najuticajnijih i najuglednijih časopisa na celokupnom južnoslovenskom prostoru, okupljajući saradnike od Beograda i Zagreba do Sarajeva i Sofije.

U „Zori“ su sarađivali i velikani poput Jovan Jovanović Zmaj, Simo Matavulj i Stevan Sremac. Šantić je u tom krugu bio duša i srce; njegov dom bio je otvoren za sve putnike, pesnike i umetnike. Pored književnog rada, Šantić je bio osnivač i dugogodišnji predsednik Srpskog pevačkog društva „Gusle“ (osnovanog 1888. godine). U „Guslama“, Šantić je bio horovođa, glumac, režiser i autor horskih kompozicija. Rad u horu pružio mu je praktično muzičko znanje; razumeo je vokalne raspone glasova, horsku polifoniju i zakonitosti scenske akustike, što je presudno uticalo na ritmičku savršenost njegove poezije.

Rađanje mita: 'Emina' i sevdalijska lirika

Godine 1902. u beogradskom časopisu „Kolo“ objavljena je pesma koja će zauvek promeniti istoriju gradske pesme – Šantićeva Emina. Inspirisana stvarnom mostarskom lepoticom Eminom Sefić, kćerkom mesnog imama koja je živela u komšiluku, pesma je donela portret neuhvatljive varoške lepote: „Sinoć, kad se vratih iz topla amama, prođoh pokraj bašte staroga imama; kad tamo, u bašti, u hladu jasmina, s ibrikom u ruci stajaše Emina...“. U ovim stihovima nema ničeg vulgarnog; to je pesma obožavanja, tihe čežnje i gospodske distance koja poštuje tradiciju i čast.

Pesma je munjevito zaživela među narodom. Još za Šantićevog života, mostarski i sarajevski pevači počeli su da je pevaju uz saz i harmoniku, prilagođavajući stihove tradicionalnom sevdalijskom melosu. Emina je prestala da bude samo stvarna žena; postala je mitski simbol varoške mladosti, mirisa jasmina i jorgovana, i neostvarene ljubavi. Kada je Emina Sefić-Koluder preminula u dubokoj starosti 1967. godine, jugoslovenski mediji su zabeležili odlazak žene koja je zahvaljujući Šantiću postala besmrtna, a interpretacija koju je ostavio Himzo Polovina ostaje vrhunac vokalnog sevdaha, kako je opisano u studiji Sevdalinka i starogradska muzika. U poetsko-muzičkom tkivu Mostara, Aleksa Šantić je uspeo da pomiri arhaični turski sevdah sa evropskom građanskom romansom. Mostar s kraja devetnaestog i početka dvadesetog veka nalazio se u procepu između nestajućeg orijentalnog carstva i nadiruće habzburške birokratije. Šantić je u tom previranju stvorio pesnički jezik koji je sačuvao najlepše mirise starog orijentalnog sveta – mirise šimšira, jasmina, đula i sevdaha – ali ih je obukao u formu pravilnog stiha koji se mogao izvoditi uz klavir u građanskom salonu. Njegova saradnja sa pevačkim društvom „Gusle“ pokazala je kako horsko pevanje može postati moćan instrument očuvanja nacionalne svesti i kulturne samobitnosti. Kada se danas analizira melodijska struktura „Emine“, uočava se da ona prirodno prati naglaske hercegovačkog govora, što je čini lakom za pamćenje i pevanje, bez obzira na to da li se izvodi uz saz, tamburu ili simfonijski orkestar.

Elegični vrhunac: 'Što te nema' i pesme tuge

Pored „Emine“, Šantić je stvorio još jedno vanvremensko remek-delo vokalne muzike – elegiju Što te nema. Nastala u trenucima lične samoće i ljubavnih razočarenja (Aleksa se nikada nije oženio, jer mu porodica nije dopustila brak sa njegovom prvom ljubavlju Ankom Tomlinović zbog različite veroispovesti), ova pesma predstavlja vapaj za izgubljenom bliskošću: „Kad na mlado poljsko cv'jeće biser niže ponoć nijema, kroz grudi mi želja l'jeće: što te nema, što te nema...“.

Muzička sudbina ove pesme je fascinantna. Ona se izvodila u gradskim salonima uz klavir, na radijskim talasima uz narodne orkestre, da bi sedamdesetih godina dvadesetog veka, u aranžmanu za akustičnu gitaru i tradicionalne instrumente, doživela planetarni uspeh. Njena struktura, sa refrenom koji se ponavlja poput tužnog eha u kanjonu Neretve, čini je idealnim muzičkim predloškom. Šantić je u ovoj pesmi dostigao nivo antičke katarze, pretvorivši ličnu bol u univerzalnu himnu ljudske usamljenosti.

Jednako je značajan i njegov prepev Hajneove balade „Azra“, koju je Šantić preveo i prepevao pod naslovom Kraj tanana šadrvana. U Šantićevom prepevu, Hajneovi stihovi zvuče toliko autentično, toplo i domaće da su generacije slušalaca bile ubeđene da je reč o izvornoj mostarskoj sevdalinki.

Rodoljubivi zanos i socijalna empatija

Pored ljubavne i elegične lirike, Aleksa Šantić je bio pesnik snažnog patriotskog i socijalnog naboja. Njegove pesme „Ostajte ovdje“, „O klasje moje“, „Moja otadžbina“ i „Mi znamo sudbu“ bile su himne otpora protiv austrougarske okupacije i poziv narodu da ne napušta svoju rodnu grudu. U pesmi „Ostajte ovdje“ (napisanoj 1896. godine, povodom masovnog iseljavanja hercegovačkih muslimana u Tursku), Šantić je pokazao neverovatnu širinu duha, poručujući komšijama da ih „sunce tuđeg neba neće grijat k'o što ovo grije“.

Ove pesme su takođe masovno komponovane za horove, pevane na javnim manifestacijama i postale deo školskih programa. Šantić je uvek bio na strani obespravljenog seljaka, težaka i radnika, deleći sa narodom sve istorijske muke – od aneksione krize i Balkanskih ratova, do stradanja u Prvom svetskom ratu, kada su ga austrougarske vlasti hapsile i držale kao taoca.

Poslednje godine, odlazak i večna zadužbina

Nakon završetka Prvog svetskog rata i stvaranja zajedničke države, Šantić je doživeo ostvarenje svojih patriotskih snova, ali je njegovo zdravlje bilo potpuno narušeno. Iscrpljen teškom tuberkulozom, živeo je skromno u svom Mostaru, negovan od strane porodice i okružen ljubavlju svojih sugrađana. Kada više nije mogao da hoda, sedeo je kraj prozora svoje sobe, posmatrajući Neretvu i bašte koje je toliko voleo.

Aleksa Šantić je preminuo 2. februara 1924. godine u Mostaru, u pedeset i šestoj godini života. Njegova sahrana bila je događaj bez presedana u istoriji grada. Čitav Mostar je bio u crnini; radnje su bile zatvorene, a hiljade ljudi svih vera i nacija – pravoslavci, muslimani i katolici – zajedno su nosili kovčeg svog pesnika na rukama od rodne kuće do pravoslavnog groblja na Bjelušinama. Sa munara mostarskih džamija učili su salavate, a sa zvonika crkava zvonila su zvona. Grad se opraštao od svog najlepšeg sina.

Danas, vek nakon Šantićeve smrti, njegov duh lebdi iznad Mostara i celog Balkana. Pesme Emina i Što te nema izvode se svakodnevno u koncertnim dvoranama, na radiju, u kafanama i podoknicama, svedočeći o pesniku koji je lepotu i ljubav uzdigao do nivoa najviših duhovnih vrednosti. Aleksa Šantić ostaje večni vitez lirske reči, mostarski trubadur i pesnik čija muzika nikada neće uminuti.

Izvori i dokumentacija

• Muzej Hercegovine, Mostar – Odeljenje književnosti, Spomen-soba Alekse Šantića i arhivska građa.
• Šantić, Aleksa: Pjesme, celokupna dela, Srpska književna zadruga, Beograd, 1929.
• Ćorović, Svetozar: Aleksa Šantić – Život i književni rad, Mostar, 1925.
• Popović, Bogdan: Antologija novije srpske lirike, Matica hrvatska / Srpska književna zadruga, 1911.
• Zbornik radova: Aleksa Šantić i muzičko nasleđe Mostara, Muzikološko društvo BiH, Sarajevo, 2014.