Sevdalinka i starogradska muzika: dodiri i razlike

Uvod: Privid jedinstva i suštinske razlike

U kolektivnoj svesti publike na prostoru nekadašnje Jugoslavije, sevdalinka i starogradska muzika često se doživljavaju kao grane istog stabla. U kafanskoj praksi, na radijskim programima i na porodičnim slavljima, pesme poput Moj dilbere i Tiho noći pevaju se jedna za drugom, u istom dahu i sa sličnim emotivnim zanosom. Mnogi od najvećih vokalnih solista dvadesetog veka – od Nade Mamule i Predraga Gojkovića Cuneta do Himze Polovine – podjednako su suvereno vladali obema tradicijama, brišući u svesti slušalaca njihove stilske granice.

Međutim, onog trenutka kada ovom zvučnom fenomenu priđemo sa etnomuzikološkom, istorijskom i sociološkom strogošću, otkriva se da je reč o dvema bitno različitim muzičkim kulturama. Iako dele urbani karakter (obe su nastale u gradskim sredinama, a ne na selu) i iako su se tokom devetnaestog i dvadesetog veka intenzivno prožimale i obogaćivale, sevdalinka i starogradska pesma imaju različito civilizacijsko poreklo, različite lestvične i ritmičke sisteme, različite poetske arhetipe i bitno drugačije izvođačke zahteve.

Razumeti dodire i razlike između sevdalinke i starogradske pesme znači razumeti istorijsku dinamiku Balkana: vekovni susret osmanskog Orijenta i habzburške Srednje Evrope, dijalog islama i hrišćanstva, te formiranje modernog jugoslovenskog kulturnog prostora u kojem su ove tradicije naučile da žive u najlepšoj mogućoj harmoniji.

Etimologija i filozofija: Sevdah naspram varoške elegije

Sama reč sevdalinka potiče od turske reči sevda (ljubav, ljubavna čežnja), koja je pak izvedena iz arapskog korena sawdā’, što doslovno znači „crna žuč“. U starogrčkoj i arapskoj humoralnoj medicini, crna žuč bila je telesni sok odgovoran za melanholiju, slepu strast i duboko duševno neraspoloženje. Sevdah, dakle, u svom izvornom značenju nije samo vesela zaljubljenost; to je stanje teške emotivne groznice, bolna čežnja koja obuzima čitavo biće i graniči se sa ludilom.

U bosanskohercegovačkom gradskom ambijentu pojam sevdaha se razvio u specifičnu filozofiju života. Sevdalinka je pesma o neostvarenoj ljubavi, o devojci koja sedi iza mušebaka na pendžeru i nemoćno posmatra voljenog momka koji prolazi sokakom, o mladiću koji uzdiše pod kapijom begovske avlije, o rastancima zbog odlaska u carsku vojsku (askere) i o tragičnom neskladu između ličnih osećanja i strogih patrijarhalnih zakona.

Sa druge strane, starogradska pesma, koja se formirala u panonskim centrima Vojvodine i građanskim salonima prestonog Beograda, nosi u sebi pečat bidermajerske i romantičarske elegije. Njena tuga je mekša, pomirljivija, često obojena ironijom ili nostalgijom za prohujalom mladošću i minulim vremenima. Dok je sevdalinka primarno usmerena na fatalni erotski zanos i unutrašnje sagorevanje, starogradska pesma se bavi i socijalnim pejzažom: fijakerima, salašima, kafanskim noćobdijama, promenama godišnjih doba i toplim, diskretnim varoškim uspomenama (Fijaker stari, Jesen stiže, dunjo moja).

Prostor nastanka: Mahala i avlija naspram salona i kafane

Sociološki kontekst nastanka ovih dvaju žanrova presudno je odredio njihovu formu:

Sevdalinka: Prostor intime, harema i kapidžika

Sevdalinka je rođena u gradovima osmanske Bosne i Hercegovine – Sarajevu, Mostaru, Banjaluci, Travniku, Foči, Tuzli i Višegradu – u periodu od šesnaestog do devetnaestog veka. Bosanski gradovi pod osmanskom upravom bili su strogo zonirani: postojala je čaršija (trgovački i zanatlijski javni prostor) i mahala (stambena zona).

Mahala je bila svet zatvoren za poglede sa ulice. Porodične kuće bile su opasane visokim kamenim zidovima, a dvorišta (avlije) popločana rečnim kamenom, sa šimširima, ružičnjacima i šadrvanima. Unutar kuće postojali su muški deo (selamluk) i ženski deo (haremluk). Žene su provodile veći deo dana u kući i bašti, gledajući na sokak samo kroz drvene rešetke na prozorima (mušebece).

U tom zatvorenom, zaštićenom prostoru sevdalinka se pevala kao intimni ženski monolog. Pevalo se tiho, za svoju dušu, najčešće bez ikakvog instrumenta (a capella) ili uz pratnju saza – dugovratog orijentalnog instrumenta sa metalnim žicama koji se tiho trzao perom. Pesma nije bila namenjena publici; ona je bila intimna molitva i poveravanje sopstvenom srcu. Tek kasnije, u kafanama i muškim mehanama, sevdalinku preuzimaju muškarci, unoseći u nju dramatičniji i glasniji ton.

Starogradska pesma: Prostor građanskog salona i javne kafane

Nasuprot intimnoj izolovanosti mahale, starogradska pesma u Vojvodini i Srbiji nastaje u otvorenim prostorima građanskog društva devetnaestog veka. Ona se rađa u salonima trgovačkih i oficirskih kuća, gde se porodica i gosti okupljaju oko klavira ili gitare, uče notno pismo i pevaju u višeglasju.

Drugi njen dom bila je kafana – prostor javne debate, sklapanja trgovačkih ugovora i boemskog okupljanja. Zato je starogradska pesma od samog početka bila ekstrovertnija, strukturisana tako da je može prihvatiti čitavo društvo za stolom, sa pamtljivim refrenima u kojima svi učestvuju.

Muzikološka komparacija: Lestvice, ritmovi i interpretacija

Razlike između sevdalinke i starogradske pesme najočiglednije su u samom muzičkom tkivu:

Melodijska i lestvična osnova

• Sevdalinka: Počiva na istočnjačkom modalnom sistemu makama. U njoj su izrazito prisutni makami hidžaz, rast, ušak i kurdi. Ovi modusi sadrže specifične intervale – prekomerne sekunde, neutralne terce i mikrotonska odstupanja koja stvaraju osećaj orijentalne tenzije i bola. Melodijska linija je izrazito ornamentalna: obiluje trilerima, melizmima, glisandima i dugim zadržanim tonovima na kojima pevač demonstrira kontrolu daha i vokalnu fleksibilnost.
• Starogradska pesma: Gotovo bez izuzetka počiva na zapadnoevropskom funkcionalnom dursko-molskom tonalitetu. Melodija je zaobljena, jasna, pregledna i simetrična, najčešće građena u pravilnim periodima od četiri, osam ili šesnaest taktova. Harmonizacija je zasnovana na klasičnim kadencama (tonika, subdominanta, dominanta), bez složenih modalnih lutanja.

Ritmička organizacija

• Sevdalinka: U svom najarhaičnijem obliku, sevdalinka je često metro-ritmički slobodna. To je takozvano pevanje parlando-rubato – pevač prati unutrašnji ritam teksta i sopstvenog disanja, usporavajući i ubrzavajući tempo po volji, dok instrumentalna pratnja (saz ili harmonika) samo diskretno punktira harmonijske promene. Čak i kada ima strog ritam, on često sadrži sinkope i složene orijentalne akcente.
• Starogradska pesma: Ima strogo fiksiran ritam koji direktno potiče iz evropske plesne tradicije devetnaestog veka. Dominira tročetvrtinski takt valcera (3/4) sa naglašenom prvom dobom i mekim lelujanjem, ili umereni koračnički i čardaški dvočetvrtinski takt (2/4). Ritam je motoričan i stabilan, omogućavajući horsko pevanje i ples.

Mostovi i prožimanja: Kako su se tradicije susrele

Uprkos ovim razlikama, tokom dvadesetog veka došlo je do fascinantnog procesa međusobnog približavanja i prožimanja sevdalinke i starogradske pesme. Nekoliko faktora bilo je ključno za taj istorijski most:

1. Pesnici mostarskog kruga: Aleksa Šantić

Najvažniji književni most između ove dve tradicije izgradio je mostarski pesnik Aleksa Šantić. Šantić je rođen i odrastao u Mostaru, gradu u kojem su se pravoslavna, muslimanska i katolička kulturna tradicija prožimale na svakom koraku. On je duboko razumeo i voleo sevdah, ali je posedovao i vrhunsko evropsko pesničko obrazovanje.

Njegova pesma Emina (posvećena stvarnoj mostarskoj devojci Emini Sefić) predstavlja savršeni amalgam: napisana je jezikom srpskog romantizma, ali sa ambijentom, rečnikom i atmosferom najčistijeg sevdaha. Slično je i sa pesmom Što te nema, koja kombinuje salonsku elegiju i tragični sevdalijski krik. Šantićeve pesme su kompozitori i narodni pevači odmah prihvatili, pa su one postale ravnopravni stubovi oba repertoara.

U isti krug spada i čuveni Šantićev prepev pesme Hajnriha Hajnea „Azra“, koji je u narodu postao poznat kao Kraj tanana šadrvana. Ova nemačka orijentalistička pesma u Šantićevom prevodu postala je jedna od najpopularnijih sevdalinki, koja se decenijama pevala i u beogradskim kafanama i u sarajevskim baštama.

2. Dragiša Nedović: Genije sa Ibra

Drugi monumentalni most sagradio je samouki kompozitor i tekstopisac iz Kragujevca Dragiša Nedović. Nedović je bio čovek neverovatnog muzičkog instinkta koji je putovao po čitavoj Jugoslaviji. Boraveći u Bosni, on je toliko duboko upio zakonitosti sevdaha da je napisao pesmu „U lijepom starom gradu Višegradu“ (Jutros rano slušam).

Ta pesma je bila toliko autentična da je decenijama smatrana drevnom narodnom sevdalinkom, sve dok autorska prava nisu zvanično dokazana. Nedović je pokazao da muzička empatija može prevazići regionalne granice, unoseći elemente šumadijskog melodijskog toka u bosanski sevdah.

Pevački divovi koji su ujedinili svetove

Nakon Drugog svetskog rata, osnivanjem Radio Sarajeva i Radio Beograda, formira se jedinstven jugoslovenski radijski prostor. Radio stanice su imale profesionalne narodne i tamburaške orkestre pod upravom vrhunskih muzičara poput Vlastimira Pavlovića Carevca u Beogradu i Joze Penave u Sarajevu.

U tom ambijentu stasava generacija pevača koji su vladali obema tradicijama:

Nada Mamula: Beograđanka koja je osvojila Bosnu

Nada Mamula (1927–2001) bila je rođena Beograđanka. Položila je audiciju kod Carevca u Radio Beogradu, ali se udajom preselila u Sarajevo i postala prva solistkinja Radio Sarajeva. Njen moćni, baršunasti alt i savršena dikcija učinili su je legendom sevdaha (Snijeg pade na behar, na voće, Boluje Anka Prijedorčanka). Međutim, Nada nikada nije zaboravila beogradsku starogradsku romansu, spajajući u svom glasu panonski mir i bosanski dert.

Himzo Polovina: Lekar i istraživač duše

Dr Himzo Polovina (1927–1986), neuropsihijatar po struci i vrsni etnomuzikolog, doneo je u sevdalinku naučnu preciznost i psihološku dubinu. On je istraživao zaboravljene pesme, pronalazio arhivske tekstove i pevao u maniru koji je bio blizak salonskoj romansi: meko, suzdržano, bez suvišne buke, insistirajući na smislu svake reči. Njegove interpretacije Šantićevih pesama Emina i Što te nema postale su apsolutni estetski vrhunac jugoslovenske vokalne umetnosti.

Zaim Imamović i Safet Isović

Dok je Zaim Imamović sa svojim suptilnim tenorom i diskretnim trilerima predstavljao najfiniju tradiciju lirske sevdalinke, Safet Isović je doneo monumentalni, operetski vokalni raspon koji je sevdalinku izveo na stadione i u najveće svetske dvorane, poput pariske „Olimpije“.

Granice koje treba poštovati

Danas, kada sa istorijske distance posmatramo ove dve tradicije, jasno je da je njihovo prožimanje bilo plodonosno, ali da brisanje njihovih razlika vodi ka estetskom osiromašenju. Proglasiti sevdalinku starogradskom pesmom znači ignorisati vekove osmanskog nasleđa, makamski sistem i specifični ambijent bosanskih mahala. S druge strane, svoditi vojvođansku i beogradsku starogradsku pesmu na sevdalijski melos znači prenebregnuti bidermajersku kulturu, uticaje srednjoevropskih valcera i doprinos srpskih romantičarskih pesnika.

Lepota naše kulturne baštine leži upravo u toj raznolikosti. Sevdalinka i starogradska muzika su dve sestre koje govore srodnim jezikom, koje dele iste ljudske tuge i radosti, ali svaka zadržava svoje unikatno lice, svoj korak i svoju melodiju. Čuvajući svest o njihovim razlikama, mi na najlepši način slavimo bogatstvo i dubinu prostora u kojem živimo.