Miodrag Rade Jašarević

Uvodni portret i kulturni značaj

Miodrag Rade Jašarević bio je jedan od najblistavijih i najautentičnijih violinskih virtuoza koje je Srbija ikada imala, muzičar koji je u svojoj ličnosti i svom gudalu uspeo da spoji naizgled nespojive svetove: strogu disciplinu klasične muzičke škole i neobuzdanu, magičnu raskoš balkanskog gradskog i varoškog melosa. Njegovo ime ostalo je zlatnim slovima upisano u anale Radio Beograda, gde je nakon smrti legendarnog Vlastimir Pavlović Carevac 1965. godine stao na čelo Narodnog orkestra. Jašarević je pred sobom imao gotovo nemoguć zadatak – naslediti čoveka koji je bio živa institucija i personifikacija radiofonskog stila. Ne samo da je u tom zadatku uspeo, već je orkestru udahnuo novu dimenziju tehničke virtuoznosti, zvučne raskoši i harmonske smelosti.

Kao interpretator, Jašarević je violinu pretvorio u čudesni instrument balkanske lirske duše. Njegova interpretacija kompozicije Svilen konac i danas se u muzikološkim krugovima i među ljubiteljima muzike smatra apsolutnim i nedostižnim vrhuncem violinskog fraziranja, gde se svaki ton kreće po ivici suze i estetske uzvišenosti. Njegov tragični odlazak 1976. godine u automobilskoj nesreći u kojoj je nastradala i slavna pevačica Silvana Armenulić ostavio je nenadoknadivu prazninu u jugoslovenskoj kulturi, ali su njegovi trajni snimci ostali svetionik koji pokazuje kako se varoška i narodna muzika mogu uzdići do najviših dometa svetske instrumentalne umetnosti.

Poreklo i rane godine

Miodrag Jašarević je rođen 1916. godine u Kruševcu, staroj srpskoj prestonici koja je uvek imala bogatu tradiciju građanskog muziciranja i kafanskog života. Odrastao je u porodici koja je generacijama bila vezana za muziku; violina je u njegovom domu bila sveti predmet, a rano detinjstvo proteklo mu je u upijanju tonova starih gradskih pesama, romansi i šumadijskih kola. Njegov otac, i sam muzičar, rano je uočio dečakov apsolutni sluh, neverovatnu koordinaciju prstiju i urođeni osećaj za ritam koji je prevazilazio uobičajene dečije okvire.

Mladi Rade počinje da svira violinu sa svega pet godina. Za razliku od mnogih talentovanih varoških muzičara čije je znanje ostajalo na nivou usmene tradicije, Jašarević je imao sreću i upornost da dobije formalno obrazovanje. Pohađao je muzičku školu gde je savladao temelje klasične violinske tehnike – postavku leve ruke, položaj lakta, elastičnost ručnog zgloba pri vođenju gudala i čitanje složenih partitura. To rano savladavanje klasičnih etida Krojcera, Rodea i Špora omogućilo mu je da kasnije sa zastrašujućom lakoćom rešava najsloženije tehničke zahteve balkanskih neparnih ritmova i brzih pasaža, a da mu ruka ostane opuštena i ton besprekorno čist. Ta tehnička baza omogućila mu je da izbegne zamor i da decenijama svira sa istom lepršavošću i preciznošću.

Razvoj karijere i muzički počeci

Predratni Beograd tridesetih godina dvadesetog veka bio je uzbudljiva metropola u kojoj je noćni život cvetao duž Skadarlije, Terazija i beogradskih hotela. Kao mladi violinista izuzetnih mogućnosti, Jašarević stiže u prestonicu gde odmah privlači pažnju najuglednijih vlasnika restorana i kapelnika. Počeo je da svira u prestižnim beogradskim lokalima, gde su se okupljali intelektualci, diplomate, boemi i ljubitelji dobre kapljice. Tu je Jašarević izbrusio svoj repertoar; morao je da zna stotine romansi, mađarskih čardaša, rumunskih hora, ruskih ciganskih melodija, kao i stare varoške pesme iz cele Srbije i Makedonije.

Upravo u tom periodu dolazi u kontakt sa krugovima okupljenim oko Radio Beograda, stanice koja je počela rad 1929. godine. Njegovo sviranje fasciniralo je i samog Carevca, premda su njih dvojica imali prilično različite sviračke temperamente. Dok je Carevac bio personifikacija strogosti, asketske odmerenosti i stilske discipline bez suvišnih ukrasa, Jašarević je u svom sviranju nosio bujnost, romsku vrelinu, fascinantne rubato prelaze i tehničku virtuoznost koja je graničila sa bravurama jednog Paganinija ili rumunskog violiniste Grigorasa Dinikua. Godine 1947. Jašarević postaje stalni član orkestra Radio Beograda, gde je ubrzo postao koncertmajstor i Carevčeva desna ruka.

U orkestru se pokazao kao nezamenljiv stub. Svojom violinom je davao ton čitavom ansamblu, često preuzimajući najteže solističke kadence u živim radijskim prenosima. Slušaoci su brzo naučili da prepoznaju njegov specifičan ton: čim bi se oglasile prve note uvoda u neku varošku romansu, znalo se da za mikrofonom stoji Rade Jašarević sa svojim vernim instrumentom.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Punu deceniju i po Rade Jašarević je proveo uz Carevca, upijajući principe radiofonske dramaturgije i učeći kako se vodi veliki narodni orkestar. Kada je Vlastimir Pavlović preminuo u januaru 1965. godine, muzički odbor Radio Beograda doneo je jedinu prirodnu odluku – imenovao je Miodraga Jašarevića za šefa Narodnog orkestra. Za Jašarevića je to bio trenutak najveće profesionalne odgovornosti. Nije želeo da ruši Carevčev spomenik, ali nije želeo ni da bude njegova bleda kopija. Doneo je odluku da orkestar osveži novim zvukom, obogati harmonska rešenja i pruži više prostora virtuoznim solističkim deonicama.

Pod Jašarevićevom upravom, Narodni orkestar Radio Beograda doživeo je novu renesansu. Njegova saradnja sa solistima bila je legendarna; pratio je velikane poput Danica Obrenić, Anđelija Milić, Vule Jevtić, Predrag Gojković Cune i Miodrag Popović. Jašarević je imao nepogrešiv osećaj za pevača; umeo je da violinom podrži glas u najtišim lagama, da ga obavije toplim kontrapunktom i da u međuigrama izvede solo koji bi publiku ostavljao bez daha. U tom orkestru sazrevao je i mladi harmonikaš Ljubiša Pavković, koga je Jašarević nesebično podržavao i uvodio u tajne orkestarskog vođstva.

Diskografski opus Radeta Jašarevića obuhvata desetine solističkih singlova i LP ploča za PGP-RTB i Jugoton, kao i stotine orkestarskih snimaka arhivske vrednosti. Njegova izvođenja kola kao što su „Kruševačko kolo“, „Moravac“, „Čačak“, ali i romansi poput Ti bi htela pesmom da ti kažem i Nema lepše devojke, predstavljaju remek-dela instrumentalne muzike. Njegov snimak kompozicije Svilen konac postao je trajna špica i identifikacioni kod vrhunske srpske muzičke baštine, emitovan bezbroj puta na radio-talasima širom sveta. Ploče na kojima je Jašarević svirao violinske minijature prodavane su u ogromnim tiražima, a muzički kritičari su ga sa pravom nazivali „paganinijem srpske violine“.

Repertoar, instrumentalne osobenosti i stil

Muzikološka analiza Jašarevićevog sviranja otkriva fascinantan spoj tehnike i emocije. Njegov ton na violini bio je izuzetno gust, plemenit i topao, što je postizao specifičnim pritiskom gudala i širokim, kontinuiranim vibratom koji je podsećao na rusku i jevrejsku violinsku školu dvadesetog veka. Dok je Carevac koristio uži, barokniji vibrato i kraće poteze gudalom, Jašarević je vukao dugačko, pevajuće gudalo, stvarajući beskrajni legato koji je savršeno odgovarao melanholiji gradskih pesama i sevdalinki.

Njegova leva ruka kretala se sa besprekornom intonacijom kroz najviše pozicije violinskog vrata. Koristio je složene prstoredne kombinacije koje su mu omogućavale munjevite pasaže i skokove preko dve ili tri oktave, a da pritom nijedan ton ne izgubi svoju boju i rezonancu. Posebno poglavlje u njegovoj tehnici činila je mikrotonalna fleksibilnost; Jašarević je umeo da u vranjanskim, makedonskim ili rumunskim melodijama spusti ili podigne ton za četvrtinu stepena, dajući muzici onaj neuhvatljivi, autentični orijentalni ili panonski štimung koji se ne može zabeležiti standardnom evropskom notacijom.

U orkestarskom radu, Jašarević je insistirao na savršenom balansu. Kao violinista-šef, dirigovao je instrumentom i pogledom; orkestar je morao da reaguje na najmanji trzaj njegovog gudala. Njegove harmonizacije bile su znatno modernije od Carevčevih, oslanjajući se na bogatije terce, sekstakorde i diskretne basovske linije koje su anticipirale moderni salonski zvuk, što je detaljno analizirano u studiji Instrumenti starogradske muzike. U kompozicijama sporijeg tempa, Jašarević je koristio prefinjene glisande koji su donosili osećaj uzdaha i nostalgične čežnje, stvarajući jedinstveni varoški zvučni pejzaž.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Rade Jašarević je bio čovek duboke muzičke etike. Premda je posedovao tehnički arsenal koji bi mu omogućio blistavu karijeru u svetu klasične muzike, on je čitav svoj život posvetio tradicionalnoj i varoškoj pesmi. Smatrao je da narodni melos zaslužuje jednak tretman, poštovanje i ozbiljnost kao i partiture Betovena ili Čajkovskog. Zbog toga se beskompromisno borio protiv diletantizma, nestručnosti i komercijalizacije koja je krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina počela da nagriza jugoslovensku scenu.

Kao rukovodilac orkestra, Jašarević je bio strog ali pravedan pedagog. Mlade muzičare je učio da se narodna muzika ne svira samo prstima, već pre svega glavom i srcem. Njegov rad u Radio Beogradu, kroz procese selekcije i snimanja opisane u tekstu Radio i oblikovanje repertoara, postavio je neprelaznu branu nekvalitetu. Za saradnike je birao najbolje instrumentaliste i aranžere svoga doba, gradeći atmosferu u kojoj je svaki trajni snimak morao biti besprekoran dokument vremena. U krugovima beogradskih boema i intelektualaca, kako beleži istorijat Beograd i starogradska pesma, Jašarević je uživao status istinskog umetničkog viteza.

Njegov pedagoški dar dolazio je do izražaja svakodnevno. Mnogim mladim muzičarima pomogao je da savladaju tremu pred crvenim svetlom radijskog studija, učeći ih kako se drži ton i kako se fraza vodi do samog kraja bez popuštanja napona. Njegovi orkestarski aranžmani predstavljali su obrazac po kojem su kasnije radili svi radijski ansambli u Novom Sadu, Prištini i Sarajevu.

Nasleđe i uticaj na starogradsku muziku

Život Miodraga Radeta Jašarevića prekinut je brutalno i prerano 10. oktobra 1976. godine, na autoputu Beograd–Niš kod mesta Kolari. Vraćajući se sa zajedničkog koncerta, automobil u kojem se nalazio zajedno sa pevačicom Silvanom Armenulić i njenom sestrom Mirjanom Barjaktarević doživeo je tešku saobraćajnu nesreću u kojoj su svi izgubili život. Vest o Jašarevićevoj pogibiji odjeknula je poput groma širom Jugoslavije; zemlja je u jednom danu izgubila vrhunskog muzičara, a Radio Beograd svog voljenog maestra.

Uprkos preranoj smrti u šezdesetoj godini života, Jašarevićevo nasleđe je ostalo neuništivo. On je violiniste u narodnoj i starogradskoj muzici oslobodio uloge puke pratnje i vratio im status apsolutnih gospodara pozornice. Njegovi snimci se i danas koriste kao osnovni nastavni materijal na katedrama za etnomuzikologiju i u muzičkim školama. Ljubav prema varoškoj pesmi, virtuozitet koji nikada nije prešao u kič i plemeniti zvuk njegovog gudala postavili su temelj na kojem je potom nastavio da gradi njegov naslednik Ljubiša Pavković, čineći Radeta Jašarevića besmrtnim simbolom beogradske i srpske muzičke kulture.

Izvori i dokumentacija

• Zvučni arhiv Radio Beograda – trajni snimci Narodnog orkestra pod upravom Miodraga Radeta Jašarevića (1947–1976).
• Simić, Milan: Zlatno gudalo Radeta Jašarevića, Muzička izdanja RTB, Beograd, 1978.
• Dokumentacija Udruženja muzičara džeza, zabavne i narodne muzike Srbije, Beograd.
• PGP-RTB arhivska izdanja: Spomen-ploča Miodragu Radetu Jašareviću, LP 1977.
• Kovačević, Krešimir: Muzička enciklopedija, svezak 2, Jugoslavenski leksikografski zavod, Zagreb, 1974.