Jozo Penava

Uvodni portret i kulturni značaj

Jozo Penava predstavlja jednog od najplodnijih, najznačajnijih i muzički najuticajnijih stvaralaca u celokupnoj istoriji bosanskohercegovačke i jugoslovenske gradske i tradicionalne muzike dvadesetog veka. Bio je istinski muzički pregalac – kompozitor, tekstopisac, aranžer, melograf, horovođa i dirigent – čiji je višedecenijski rad na čelu Tamburaškog orkestra Radio Sarajeva postavio temelje modernog tamburaškog zvuka i orkestarske stilizacije sevdalinke. Tokom svog dugog i izuzetno plodnog stvaralačkog veka, Penava je komponovao preko tri stotine pesama i instrumentalnih komada u duhu tradicionalnog melosa, od kojih su mnoge doživele toliku popularnost da ih je narod momentalno prihvatio kao svoje drevno usmeno nasleđe.

Njegov doprinos integraciji tamburaške tradicije i varoške gradske pesme nemoguće je preceniti. Dok je tambura na prostorima Vojvodine i Slavonije vekovima bila dominantan instrument građanskih salona i kafana, Jozo Penava je uspeo da je uvede u samo srce bosanskog muzičkog identiteta, stvarajući simbiozu tamburaškog treperenja i orijentalnog sevdalijskog derta. Kao rukovodilac tamburaša Radio Sarajeva, sarađivao je sa velikanom panonske tambure Sava Vukosavljev, razmenjujući partiture i orkestarska iskustva. Pod njegovom dirigentskom palicom i mentorskim nadzorom stasali su najveći vokalni doajeni epohe, među kojima su Zaim Imamović, Nada Mamula, Safet Isović i Beba Selimović. Penavine pesme postale su trajna zvučna legitimacija gradova poput Sarajeva, Mostara i Travnika.

Poreklo i rane godine

Jozo Penava je rođen 1909. godine u selu Pale u blizini Sarajeva, u porodici hercegovačkog porekla koja je generacijama negovala ljubav prema radu i muzici. Detinjstvo mu je proteklo u predvečerje i tokom Prvog svetskog rata, u vremenu velikih društvenih lomova i siromaštva. Međutim, mali Jozo je od najranijeg uzrasta pokazivao fascinaciju zvučnim svetom; drvo, žice i instrumenti privlačili su ga više od bilo koje dečije igre. Samostalno je počeo da pravi svoje prve instrumente od dasaka i žica, pokazujući urođeni smisao za mehaniku i akustiku.

Kada se porodica preselila u Sarajevo, mladom Penavi su se otvorila vrata za ozbiljnije muzičko obrazovanje. Iako je počeo da uči zanat, njegova strast prema muzici bila je nezaustavljiva. Uključuje se u rad radničkih i omladinskih kulturno-umetničkih društava u Sarajevu, gde počinje sistematski da uči sviranje na tamburi (primu, braču i bisernici), violini i gitari. Učio je notno pismo, savladavao zakone harmonije i kontrapunkta, a zahvaljujući izuzetnoj upornosti postao je jedan od najboljih tamburaša u gradu. Već u međuratnom periodu počinje da vodi tamburaške zborove i amaterske orkestre, gde je brusio svoje pedagoške i dirigentske veštine.

Formiranje Tamburaškog orkestra Radio Sarajeva

Nakon oslobođenja Sarajeva 1945. godine i osnivanja Radio Sarajeva, javila se hitna potreba za formiranjem profesionalnih muzičkih ansambala koji bi mogli svakodnevno da realizuju zahtevne radijske programe uživo. Zahvaljujući svom ogromnom predratnom iskustvu i neupitnom autoritetu, Jozo Penava je pozvan da formira i preuzme vođstvo nad Tamburaškim orkestrom Radio Sarajeva. Bio je to zadatak ogromnih razmera: trebalo je okupiti muzičare, obezbediti kvalitetne instrumente, raspisati stotine partitura i uspostaviti profesionalnu disciplinu.

Penava je tom poslu prišao sa fanatičnom posvećenošću. Od skromnog sastava entuzijasta, za samo nekoliko godina stvorio je vrhunski profesionalni orkestar koji je bio sposoban da prati najzahtevnije soliste i da izvodi složene instrumentalne komade. Pod njegovom upravom, tamburaški orkestar je postao zaštitni znak Radio Sarajeva. Penava je raspisivao deonice za sve instrumente – od malog prima do teškog tamburaškog berda (kontrabasa) – stvarajući raskošnu, punu zvučnu sliku koja je bila savršeno prilagođena radiofonskim mikrofonima. Taj rad detaljno je osvetljen u studiji Instrumenti starogradske muzike.

Zlatno doba kompozitorskog rada i antologijske pesme

Pedesete, šezdesete i sedamdesete godine dvadesetog veka predstavljaju period neslućene kreativne eksplozije Joze Penave kao kompozitora i tekstopisca. Shvativši da tradicija ne sme ostati zatvorena u prošlosti, Penava je počeo da stvara nove pesme koje su se oslanjale na zakonitosti tradicionalnog varoškog melosa, ali su donosile svežinu i optimizam novog vremena. Njegov dar za melodiju bio je neverovatan; pisao je melodije koje su bile pevljive, pamtljive i tople, a stihove je sročavao sa dubokim razumevanjem mentaliteta i duše naroda.

Spisak pesama koje je stvorio Jozo Penava čita se kao najsjajnija antologija bosanske gradske pesme: „Sjetuje me majka“, „Bosno moja pohvaljena budi“, Sarajevo, divno mjesto, Bosno moja, „Na teferič pošla nana“, „Pjesma o Mostaru“, „Cvat meze jabuka“, „Sve behara i sve cvjeta“ (u koautorstvu i aranžmanima), „Moj konjiću laka hoda“, „Gledaj me, draga, nagledaj me se“ i stotine drugih. Kada je slavna pevačica Nada Mamula snimila njegovu pesmu „Sjetuje me majka“, numera je postala opštenarodni hit koji se pevao na svadbama, proslavama i u kafanama širom zemlje.

Njegove kompozicije pobeđivale su na prestižnim festivalima, pre svega na Festivalu narodne muzike na Ilidži, gde je Penava redovno dobijao prve nagrade za kompoziciju i tekst. Njegova saradnja sa solistima poput Zaima Imamovića i Safeta Isovića stvorila je pesme koje su postale stub jugoslovenske diskografije. Ploče sa njegovim pesmama, objavljene za „Jugoton“ i „PGP-RTB“, prodate su u milionima primeraka.

Kompozitorske osobenosti, aranžmanski rukopis i stil

Muzikološka analiza stvaralaštva Joze Penave otkriva autora izuzetne zanatske potkovanosti i dubokog estetskog instinkta. Njegove kompozicije nikada nisu bile puko kopiranje folklora; Penava je pažljivo analizirao strukturu starih pesama i iz njih izvlačio osnovne melodijske i harmonske obrasce. Njegove melodije su pravilno građene, najčešće u četvorotaktnim ili osmotaktnim frazama, sa jasnim kadencama koje donose smirenje i razrešenje unutrašnje tenzije.

Kao aranžer za tamburaške sastave, Penava je bio istinski inovator. Odbacio je jednostavno „lupanje“ akorda i uveo polifono vođenje glasova. U njegovim aranžmanima, bračevi su često vodili prelepe kontramelodije, dok su bisernice unosile virtuozne pasaže i trilere koji su obogaćivali zvučnu sliku iza soliste. Bas linija na tamburaškom berdu bila je uvek melodična i pokretna, dajući ritmičku stabilnost bez agresivnosti. Penava je vodio računa da orkestar nikada ne preklopi pevača; orkestracija je funkcionisala kao raskošni ram oko vokalnog portreta, kako je opisano u studiji Sevdalinka i starogradska muzika. U Penavinom stvaralaštvu tambura je dobila ulogu ravnopravnog nosioca melodijske dramaturgije. On je dokazao da tamburaški ansambl ne mora biti sveden na ritmičku potku i jednostavnu pratnju, već da može stvarati polifoni koncertni ambijent koji po zvučnoj punoći parira klasičnim gudačkim orkestrima. Njegova saradnja sa tamburaškim ansamblima Radio Novog Sada i Radio Beograda pokazala je univerzalnost njegovih aranžmana; Penavine note svirane su od Subotice do Skoplja sa jednakim oduševljenjem. Njegov rad u studiju odlikovao se neumornom radnom etikom; provodio je sate podešavajući štimovanje svakog pojedinačnog instrumenta kako bi se u mikrofonima postigla kristalna čistoća tamburaškog treperenja.

U tekstualnom pogledu, Penava je bio majstor varoške deskripcije. Njegovi stihovi opevali su lepote zavičaja, mirise mahala, reke, mostove i česme, ali uvek sa merom i toplinom koja je izbegavala patetiku. Njegove pesme odišu vedrinom i zdravim duhom naroda koji u pesmi traži lek i radost.

Pedagoški rad i odnos prema tradiciji

Jozo Penava je bio mnogo više od kompozitora; bio je muzički vaspitač celih generacija. Kroz njegov tamburaški orkestar na Radio Sarajevu prošle su stotine muzičara. Za mlade tamburaše bio je strog, ali pravedan i očinski nastrojen učitelj. Zahtevao je tačnost, čistotu tona i apsolutnu posvećenost partituri. Mnogi vodeći muzičari koji su kasnije vodili sopstvene orkestre širom Jugoslavije ponosno su isticali da su diplomirali u „Penavinoj školi“.

Njegov odnos prema tradiciji bio je aktivan i plodotvoran. Smatrao je da se tradicija ne brani zatvaranjem u prošlost, već stvaranjem novih dela koja će biti dostojna svojih starih uzora. Zbog toga se nije plašio da piše nove pesme, ali je uvek insistirao na očuvanju autentičnog duha jezika i melosa. Bio je veliki protivnik vulgarizacije narodne muzike i agresivne komercijalizacije koja je počela da uzima maha sedamdesetih godina.

Poslednje godine i trajno nasleđe

Nakon višedecenijskog plodnog rada, Jozo Penava se povukao sa mesta šefa Tamburaškog orkestra Radio Sarajeva, ali nije prestajao da stvara do poslednjeg daha. Njegov dom u Sarajevu bio je otvoren za sve muzičare, a maestro je do kraja života pisao note i komponovao nove melodije. Za svoj rad dobio je brojna državna i esnafska priznanja, uključujući Orden rada, Spomen-plaketu Grada Sarajeva i Povelju Saveza kompozitora Jugoslavije.

Jozo Penava je preminuo 1987. godine u Sarajevu, u sedamdeset i osmoj godini života. Sahranjen je uz najviše počasti, uz zvuke svojih najlepših pesama koje su na groblju svirali njegovi tamburaši. Danas, decenijama nakon njegove smrti, pesme Joze Penave i dalje žive punim životom. One se izvode u kafanama, na festivalima, porodičnim slavljima i radio-talasima, a mnogi slušaoci ih i dalje smatraju izvornim narodnim umotvorinama, što je najlepši spomenik koji jedan kompozitor može poželeti. Jozo Penava ostaje upamćen kao neumorni graditelj jugoslovenskog muzičkog mosta između tambure i sevdaha, čovek koji je narodu ostavio pesme za sva vremena.

Izvori i dokumentacija

• Zvučni arhiv Radio-televizije Bosne i Hercegovine (BHRT), Sarajevo – zbirka partitura i trajnih snimaka Tamburaškog orkestra pod upravom Joze Penave (1945–1980).
• Savez kompozitora Jugoslavije (SAKOJ / SOKOJ) – autorski registar i nototeka kompozicija Joze Penave.
• Katalozi diskografskih izdanja „Jugotona“ (Zagreb) i „PGP-RTB“ (Beograd).
• Kovačević, Krunoslav: Tamburaški zvuci Bosne – Život i delo Joze Penave, Sarajevo, 1990.
• Arnautović, Esad: Muzički stvaraoci Radio Sarajeva, Institut za muzička istraživanja, Sarajevo, 2004.