Safet Isović

Uvodni portret i kulturni značaj

Safet Isović smatra se jednim od najvećih vokalnih genija u celokupnoj istoriji južnoslovenske muzike, pevačem čiji je monumentalni, herojski tenor posedovao toliku snagu, raspon i lepotu da su ga domaći i inostrani kritičari sa divljenjem nazivali „kraljem sevdaha“ i „balkanskim Enrikom Karuzom“. Njegova pojava na muzičkoj sceni krajem pedesetih godina dvadesetog veka donela je pravu revoluciju u interpretaciju bosanskohercegovačke gradske pesme i sevdalinke. Dok je do tada sevdah pretežno negovan kao tiha, melanholična, kamerna pesma zatvorenih avlija i salonskih krugova, Isović mu je udahnuo novu dimenziju – neslućenu dramatičnu snagu, epsku širinu, monumentalni volumen i operetski zamah koji je osvajao stadione i najveće svetske koncertne dvorane.

U kontekstu starogradske pesme i gradskog muzičkog repertoara, Safet Isović predstavlja figuru koja je tradicionalni balkanski melos uzdigla do ranga vrhunske svetske vokalne umetnosti. Njegove interpretacije pesama kao što su Kad ja pođoh na Bembašu, Mujo kuje konja po mjesecu, Zvijezda tjera mjeseca i Omer-beže na kuli sjeđaše postale su neprikosnoveni standardi snage, čistote i virtuoznosti. Njegova karijera predstavljala je trijumfalni pohod koji je trajao punih pet decenija, tokom kojih je prodao milione ploča i postao apsolutni simbol muzičkog dostojanstva i ponosa čitavog regiona. Njegov glas bio je most koji je spajao arhaičnu epsku tradiciju hercegovačkog krša sa salonskom prefinjenošću sarajevskih varoških melodija.

Poreklo i rane godine

Safet Isović je rođen 1936. godine u Bileći, u krševitoj istočnoj Hercegovini, predelu poznatom po bistrim izvorima, surovom kamenu i ljudima izuzetnog stasa i glasovnih mogućnosti. Odrastao je u porodici koja je negovala tradicionalne hercegovačke vrednosti, u kojima je pesma bila prirodan način izražavanja radosti i tuge. Detinjstvo mu je bilo obeleženo ratnim stradanjima Drugog svetskog rata; porodica je morala u izbeglištvo u Banju Luku, gde je mali Safet proveo ratne godine, da bi se potom vratio u rodnu Hercegovinu.

Nakon završetka osnovnog obrazovanja u Bileći, odlazi u Trebinje gde pohađa gimnaziju. Upravo u Trebinju, u gradu platana i mediteranskog duha, počinje da se budi njegov vokalni talenat. Pevao je u školskim horovima i kulturno-umetničkim društvima, a njegov glas je već u ranoj mladosti izazivao zaprepašćenje nastavnika muzike zbog neverovatne jačine i prirodne postavljenosti.

Godine 1955. Isović odlazi u Sarajevo sa namerom da studira pravo na Univerzitetu u Sarajevu. Međutim, kulturna atmosfera grada na Miljacki, pre svega zvuci koji su dopirali iz studija Radio Sarajeva, nepovratno su ga privukli muzici. Mladi student prava provodio je dane učeći zakone, a noći pevajući sa prijateljima u sarajevskim kafanama i parkovima. Njegov glas je već tada imao snagu koja je prekidala svaki razgovor u prostoriji u kojoj bi zapevao.

Razvoj karijere i muzički počeci

Prelomni trenutak odigrao se 1956. godine kada se Safet Isović, na nagovor kolega studenata, prijavio na audiciju Radio Sarajeva. Audicije na radiju u to vreme bile su rigoroznije od bilo kog fakultetskog ispita; u komisiji su sedeli vrhunski muzičari i dirigenti, predvođeni velikanom kakav je bio Jozo Penava. Kada je mladi hercegovački student pustio svoj glas, komisija je ostala zatečena. Pred njima nije stajao samo još jedan talentovani momak, već vokalni kolos kakav se rađa jednom u pola veka.

Isović je odmah primljen za stalnog solistu Radio Sarajeva. Prve godine proveo je pod strogim mentorskim nadzorom Joze Penave i doajena sevdaha Zaim Imamović. Zaim je Safeta prihvatio kao sina i učio ga tajnama pravilnog vođenja daha, dikcije i stilske mere, dok je Safet u pesmu unosio svoju neverovatnu snagu. Prvi javni nastupi izazvali su pravu senzaciju; kada bi Safet zapevao, radio-aparati u kafanama i kućama pojačavani su do maksimuma, a publika je sa divljenjem slušala tenora koji je sa takvom lakoćom osvajao najviše tonove bez imalo zamora. Uskoro su usledili i prvi snimci za arhiv, koji su potvrdili da je rođena nova zvezda jugoslovenskog muzičkog neba.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Šezdesete i sedamdesete godine predstavljaju apsolutni vrhunac Isovićeve karijere i period njegove neprikosnovene vladavine jugoslovenskom muzičkom scenom. Njegovi nastupi na festivalima narodne muzike na Ilidži, u Splitu i Beogradu pretvarali su se u trijumfalne pohode. Pobeđivao je godinama zaredom, osvajajući sve moguće nagrade stručnog žirija i publike. Pesme koje je promovisao na ovim manifestacijama postajale su trenutni i trajni hitovi.

Isović je bio prvi izvođač tradicionalne muzike koji je punio sportske dvorane i stadione. Njegovi solistički koncerti u beogradskom Domu sindikata, zagrebačkom „Lisinskom“ i sarajevskoj „Skenderiji“ bili su kulturni događaji prvog reda. Snimao je za vodeće diskografske kuće „Jugoton“ i „PGP-RTB“, a njegove LP ploče prodavane su u zlatnim, platinastim i dijamantskim tiražima. Nezaboravni su njegovi dueti sa Zaimom Imamovićem, kao i saradnja sa velikanima poput Himzo Polovina i harmonikašem Ismetom Alajbegovićem Šerbom.

Njegov međunarodni ugled bio je izuzetan. Isović je bio prvi pevač sa jugoslovenskih prostora koji je održao solistički koncert u čuvenoj pariskoj dvorani „Olympia“, hramu svetske šansone i muzike, gde je francusku publiku i kritiku ostavio bez daha svojom acappella izvedbom hercegovačkih i bosanskih pesama bez mikrofona. Nastupao je u Sidneju, Njujorku, Torontu i svim velikim svetskim centrima, uvek sa sobom noseći dostojanstvo svoje zemlje i pesme. Francuski muzički kritičari pisali su o njemu kao o „balkanskom čudu“, diveći se spoju orijentalne ornamentike i italijanske vokalne tehnike. Njegov snimak pesme „Lov lovio Lovre lovče“ postao je uzor tehničke vokalne bravure.

Repertoar, vokalne osobenosti i stil

Vokalne mogućnosti Safeta Isovića spadaju u domen muzičkog čuda. Njegov glas bio je puni dramski spinto tenor, izuzetnog volumena, metalnog i zvonkog sjaja, sa rasponom koji je bez napora prelazio dve i po oktave. Isović je sa jednakom stabilnošću i rezonancom pevao duboke baritonske registre kao i najviše tenorske tonove (visoko C i Cis), ne gubeći ni u jednom trenutku punu zvučnost i boju glasa.

Njegova vokalna kontrola bila je besprekorna. Imao je kapacitet pluća koji mu je omogućavao da izvede fraze zapanjujuće dužine na jednom dahu, sa savršenim crescendo i decrescendo prelazima. Njegov ukras (triler) bio je gromak, jasan, munjevit i energičan, odražavajući epski karakter hercegovačkog duha. Dok su drugi pevači u sevdalinku unosili suzdržanost, Safet je donosio herojsku strast; u njegovom glasu čula se tuga, ali to nikada nije bila tuga poraza i očaja, već dostojanstvena, ponosna i gorda patnja viteza.

Njegov repertoar obuhvatao je najsloženije oblike tradicionalne gradske i epsko-lirske pesme. Izvodio je arhaične poravne pesme, balade i sevdalinke sa podjednakim majstorstvom, uvek insistirajući na tekstualnoj tačnosti i jasnoj naraciji, kako je detaljno opisano u temama Sevdalinka i starogradska muzika i Starogradska muzika posle Drugog svetskog rata. Njegov glas u pesmi „Dva brata rođena“ nosi dramsku težinu antičke tragedije, dok u pesmama poput „Sjetuje me majka“ unosi toplinu porodičnog ognjišta. U interpretativnom pogledu, Isović je uneo revoluciju u shvatanje melodijskog luka. Dok su tradicionalni pevači melodiju vodili u umerenim dinamičkim okvirima, Safet je koristio dramatične kontraste: počinjao bi strofu u zatomljenom, misterioznom tonu, da bi u refrenu oslobodio svu silinu svog tenora, ostavljajući utisak erupcije vulkana. Taj spoj intime i vokalne grandioznosti privlačio je publiku različitih muzičkih afiniteta – od ljubitelja operske umetnosti do najširih narodnih masa. Njegov rad u studiju bio je obeležen neumoljivim perfekcionizmom; snimak se ponavljao sve dok svaki ukras i svaki izdah nisu bili u savršenoj ravnoteži sa orkestarskom slikom. U interpretaciji pesme „Kad ja pođoh na Bembašu“, Isović je pokazao kako se jednostavan varoški motiv može pretvoriti u himničnu odu voljenom gradu.

Odnos prema tradiciji i saradnici

Safet Isović je bio beskompromisni čuvar muzičkog dostojanstva. U vremenima ekspanzije novokomponovane estrade, Isović je odbijao da peva jeftine i banalne tekstove. Smatrao je da pevač narodne muzike ima obavezu da bude kulturni ambasador svog naroda. Njegov rad sa kompozitorima poput Joze Penave, Damjana Babića i Omera Pobrića rezultirao je pesmama visoke umetničke vrednosti („Đul Zulejha“, „Jahao sam konje“, „Sve behara“).

Njegov odnos prema kolegama bio je obeležen gospodskim poštovanjem. Nikada nije govorio loše o drugim pevačima, a mlađim kolegama je uvek bio uzor i podrška. U krugovima muzičkih profesionalaca uživao je status apsolutnog autoriteta. Bio je čovek čvrstih principa, nepotkupljivog stava i neizmerne ljubavi prema svojoj domovini i njenoj baštini. Pevao je za radnike, rudare, predsednike država i kraljeve sa podjednakim žarom, nikada ne praveći razliku među publikom. Njegovi nastupi u beogradskoj Skadarliji ostali su u sećanju kao trenuci kada je i najzahtevnija boemska publika ustajala na noge.

Poslednje godine i večnost

Tokom tragičnih ratnih sukoba devedesetih godina, Isović je teško ranjen u svom stanu u Sarajevu, ali je i u najtežim trenucima ostao uz svoj narod, koristeći svoj glas za slanje poruka mira, slobode i pravde. Nakon rata, nastavio je da peva, održavši niz istorijskih koncerata, među kojima se posebno pamti onaj u prepunoj dvorani Zetra u Sarajevu, gde su desetine hiljada ljudi svih generacija pevale uglas sa svojim herojem.

Safet Isović je preminuo 2. septembra 2007. godine u Sarajevu, u sedamdeset i prvoj godini života. Njegov odlazak doživljen je kao nacionalni gubitak; sahranjen je u haremu Ali-pašine džamije u Sarajevu uz prisustvo desetina hiljada ljudi iz svih krajeva bivše Jugoslavije. Safet Isović ostaje zapamćen kao monumentalna figura balkanske muzičke istorije, vokalni div čiji glas ostaje večni simbol snage, lepote i nesalomivog duha tradicionalne pesme. Njegove interpretacije ostaju nedostižni vokalni svetionik za sve generacije koje dolaze.

Izvori i dokumentacija

• Zvučni arhiv Radio-televizije Bosne i Hercegovine (BHRT), Sarajevo – solistički fond Safeta Isovića.
• Diskografski arhivi „Jugotona“ (Zagreb) i PGP-RTS (Beograd).
• Kovačević, Krunoslav: Kralj sevdaha – Safet Isović, Sarajevo, 2008.
• Arhiv festivala narodne muzike „Ilidža“ (1964–1990).
• Monografija: Balkanski slavuj – Život i delo Safeta Isovića, Bosanska riječ, Tuzla, 2010.