Zaim Imamović

Uvodni portret i kulturni značaj

Zaim Imamović predstavlja neprikosnovenog patrijarha, duhovnog rodonačelnika i apsolutnog stilskog učitelja posleratne bosanskohercegovačke i jugoslovenske sevdalinke i gradske pesme. Njegovo ime stoji u samom temelju radiofonske estetike koja je oblikovana pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog veka, epohe u kojoj je tradicionalna lirska pesma prešla put od intimnog avlijskog i kafanskog šapata do kanonizovanog nacionalnog kulturnog dobra najvišeg ranga. Ako je ijedan glas bio sinonim za Radio Sarajevo i zlatno doba radijskog muziciranja, bio je to topli, svetli, zvonki i do tančina izbrušeni tenor Zaima Imamovića.

Njegov značaj za istoriju starogradske muzike ogleda se u uspostavljanju stroge interpretativne mere. U vremenu pre pojave Imamovića, gradska pesma je često bila izložena kafanskim improvizacijama, neumerenim terciranjima i vokalnom preterivanju. Zaim je doneo stilsku disciplinu, prefinjenu vokalnu dikciju, gospodsku smirenost i duboko poštovanje melodijskog skeleta pesme. Kao pevač, kompozitor desetina antologijskih novih pesama u tradicionalnom duhu i vrstan instrumentalista na harmonici, Imamović je vaspitao čitavu plejadu pevača – od Safet Isović i Himzo Polovina, do pevačica poput Beba Selimović i Zehra Deović. Njegov rad u saradnji sa velikanima kakav je bio Jozo Penava stvorio je zlatni fond muzičke baštine koji i danas predstavlja nedostižni estetski svetionik.

Zaim nije bio samo regionalna pojava; njegov uticaj prelio se preko cele tadašnje Jugoslavije. U Beogradu, Zagrebu, Novom Sadu i Skoplju, Zaimov vokal je prepoznat kao apsolutni etalon plemenitog varoškog tona, koji je jednako dirao ljubitelje vojvođanskih romansi, šumadijske lirike i primorskih serenade.

Poreklo i rane godine

Zaim Imamović je rođen 1920. godine u Mrkonjić Gradu (nekadašnjem Varcar Vakufu), ali se njegova porodica već u njegovom najranijem detinjstvu preselila u Travnik, staru vezirsku prestonicu koja je odisala aristokratskim duhom orijentalne gradske kulture. Travnik je bio grad česama, kaldrma, starih medresa i begovskih konaka, ambijent u kojem je sevdalinka bila organski deo svakodnevnog života. Odrastajući u siromašnoj radničkoj porodici sa mnogo dece, Zaim je rano upoznao težinu života, ali je utehu i radost pronalazio u muzici.

Njegov talenat bio je vidljiv od prvih dečačkih dana. U Travniku je počeo da peva u lokalnim amaterskim društvima, a rano je naučio da svira harmoniku, koja je postala njegov nerazdvojni instrument. Svirao je po sluhu, ali sa urođenim osećajem za harmonski sklad i vođenje basova. Harmonika je u njegovim rukama bila pevački oslonac; nikada nije zaglušivala glas, već ga je diskretno podupirala u basovima i akordima.

Pred sam početak Drugog svetskog rata, porodica prelazi u Sarajevo, gde se mladi Zaim suočava sa novim kulturnim krugovima. Tokom teških ratnih godina, pevao je i svirao u skromnim varoškim lokalima, čuvajući u sebi melodije koje će uskoro postati glas čitave jedne epohe. Upravo u tom teškom periodu izbrusio je svoj repertoar, učeći pesme od starih sarajevskih majstora i razvijajući svoj specifični vokalni ton koji se odlikovao smirenošću i unutrašnjom toplinom.

Razvoj karijere i muzički počeci

Prelomni trenutak u istoriji bosanske muzike dogodio se 10. aprila 1945. godine, na dan oslobođenja Sarajeva, kada je sa radom započeo Radio Sarajevo. U porušenom gradu, radio-stanica je imala ogroman moralni značaj, a među prvim umetnicima koji su stali pred mikrofone bio je upravo Zaim Imamović. U programu koji je išao uživo, uz pratnju sopstvene harmonike, Zaim je zapevao sevdalinku „Gledaj me, draga, nagledaj me se“. Njegov glas odjeknuo je kroz gradske zvučnike i domove poput lekovitog melema, najavljujući novo doba mira, nade i kulturne obnove.

Tokom prvih posleratnih godina, Zaim je bio apsolutni stub muzičke redakcije Radio Sarajeva. U tim pionirskim vremenima nije bilo magnetofonskih traka; pevači su morali svakodnevno da pevaju uživo u etar, što je zahtevalo gvozdenu koncentraciju, besprekorno pamćenje tekstova i vrhunsku vokalnu kondiciju. Zaim je pevao po nekoliko puta dnevno, a slušaoci širom Jugoslavije su se okupljali oko radio-aparata da bi slušali njegove interpretacije.

Ta radijska škola, detaljno opisana u temi Radio i oblikovanje repertoara, stvorila je od njega mitsku figuru. Zaim je provodio sate i dane u studiju, sarađujući sa muzičkim urednicima na pročišćavanju tekstova i melodija, postavljajući temelje onoga što će postati prepoznatljivi standard jugoslovenske radiofonske sevdalinke. Njegova preciznost i nepogrešiva intonacija postale su merilo prema kojem su se merili svi budući pevači.

Zlatno doba, ključne saradnje i diskografija

Pedesete i šezdesete godine dvadesetog veka predstavljaju zlatno doba Zaimove karijere. U tom periodu započinje njegova plodna saradnja sa tamburaškim i narodnim orkestrima Radio Sarajeva, koje su vodili maestro Jozo Penava i Ismet Alajbegović Šerbo. Spoj Zaimovog glasa, Penavinih tamburaških aranžmana i Šerbine harmonike stvorio je kanonski zvučni model sevdalinke koji se smatra najsavršenijim izrazom ovog žanra.

Imamović nije bio samo pevač postojećih tradicionalnih pesama; bio je plodan i genijalan kompozitor. Njegove autorske numere stvorene u duhu izvornog folklora toliko su bile verne narodnom duhu da su mnoge od njih odmah prihvaćene kao anonimne narodne melodije. Pesme kao što su „Sve behara i sve cvjeta“, „Evo srcu mome radosti“, „Pokraj Save tanki vrhovi“, „Kraj pendžera Jusuf stari“ i „Konja kuje brate Sulejmane“ postale su trajna svojina kolektivnog pamćenja. U njegovom izvođenju pesme Kafu mi, draga, ispeci i A što ćemo ljubav kriti dostigle su nivo vokalnog savršenstva.

Njegov diskografski opus za „Jugoton“ i „PGP-RTB“ broji stotine snimaka. Zaimove ploče su kupovane sa strahopoštovanjem, a on je postao jedan od prvih pevača narodne muzike koji je punio najveće koncertne sale u Beogradu, Zagrebu, Skoplju i Ljubljani. U Domu sindikata u Beogradu dočekivan je sa ovacijama, gde je delio pozornicu sa velikanima poput Cuneta Gojkovića i Vula Jevtića. Publika ga je obožavala zbog njegove neposrednosti, skromnosti i topline kojom je zračio na sceni. Bio je redovni gost festivala Ilidža, gde je osvajao prve nagrade i postavio temelje autorskog sevdaha.

Repertoar, vokalne osobenosti i stil

Muzikolozi i vokalni pedagozi slažu se u oceni da je Zaim Imamović posedovao jedan od najsavršenijih lirskih tenora dvadesetog veka. Njegov tembr bio je svetao, čist, kristalno jasan, sa prirodnom rezonancom koja je nosila ton bez ikakvog napora. Zaim nikada nije forsirao glas u visinama; njegovi visoki tonovi bili su mekani, plasirani sa neverovatnom lakoćom i preciznošću koja je podsećala na najfinije majstore italijanskog belkanta.

Ipak, ono što ga je činilo neponovljivim jeste njegova ornamentika. Zaimov triler bio je brz, kratak, izrazito precizan i uvek organski povezan sa tekstom. On nije „gušio“ melodiju suvišnim ukrasima; naprotiv, njegovi melizmi služili su tome da osvetle reč, da joj daju suptilni sjaj i naglase njeno emotivno značenje. Pevao je sa savršenom dikcijom bosanskog varoškog jezika, vodeći računa o dužinama vokala i mekoći palatala.

Njegov odnos prema ritmu bio je fluidan i fleksibilan. Zaim je bio majstor rubata; umeo je da „zakasni“ za orkestrom na početku takta, a potom da sa neverovatnom elegancijom sustigne pratnju, stvarajući napetost i opuštanje koje je slušaoca ostavljalo bez daha. Taj senzibilitet bio je u potpunosti u skladu sa zakonitostima građanskog muziciranja o kojima svedoči istorijat Sevdalinka i starogradska muzika. Pesme poput Kraj tanana šadrvana i Da sam ptica u njegovoj interpretaciji imale su prozračnost bidermajerskog akvarela, gde se prepliću orijentalni motivi i srednjoevropska vokalna disciplina.

Odnos prema tradiciji i pedagoški uticaj

Za Zaima Imamovića pevanje sevdalinke nije bilo zabava, već moralni čin. Prema tradiciji se odnosio sa dubokim strahopoštovanjem. Uvek je govorio da sevdalinku ne može pevati onaj ko ne poznaje patnju, ko nema meru u životu i ko ne poštuje reč koju izgovara. Zbog toga je u muzičkim krugovima uživao status neupitnog etičkog autoriteta.

Kao najstariji i najugledniji solista Radio Sarajeva, nesebično je pomagao mladim kolegama. Kada se pedesetih godina na sceni pojavio mladi Safet Isović, Zaim ga nije doživeo kao rivala; naprotiv, prihvatio ga je kao mlađeg brata, delio sa njim savete o disanju i repertoaru, pa su čak snimili i antologijske duete koji spadaju u vrhunce jugoslovenske diskografije. Pomagao je i pevačicama poput Nada Mamula i Beba Selimović, učeći ih kako se drži mikrofon i kako se gradi pevačka fraza. Svi oni su ga bez izuzetka nazivali svojim učiteljem.

Njegova harmonika uvek je bila spremna da podrži mladog pevača koji ima tremu, a njegova blaga reč otvarala je vrata radijskih studija novim talentima. Podržavao je i tamburaške orkestre u Vojvodini, rado nastupajući sa tamburašima Radio Novog Sada, gde je pokazivao kako sevdalinka prirodno komunicira sa panonskim zvučnim tlom.

Ratne godine, oproštaj i nasleđe

Pozne godine Zaima Imamovića bile su obeležene tugom i ratnom tragedijom koja je zadesila Bosnu i Hercegovinu devedesetih godina. Tokom opsade Sarajeva, ostareli maestro je ostao u svom gradu, deleći patnju sa svojim sugrađanima. U podrumima i pod granatama, njegov glas je i dalje pružao utehu, svedočeći o neuništivosti ljudskog duha i lepote koja odbija da umre pred varvarstvom. Čak i u najtežim danima gladi i stradanja, Zaim je pevao, pokazujući da je pesma jača od svakog zla. Njegovo dostojanstvo u tim mračnim godinama bilo je svetionik celom Sarajevu.

Zaim Imamović je preminuo 2. februara 1994. godine u opkoljenom Sarajevu. Sahranjen je u krugu najuže porodice i poštovalaca na groblju Bare, a vest o njegovoj smrti odjeknula je sa dubokom tugom u svim republikama bivše Jugoslavije. Njegov odlazak označio je kraj jedne velike epohe, ali je njegovo delo ostalo urezano u temelje kulturne istorije. Njegov sin Nedžad Imamović i unuk Damir Imamović nastavili su porodičnu muzičku lozu, prenoseći baklju sevdaha novim generacijama. Danas, svako ko želi da uči kako se peva gradska lirska pesma i sevdalinka mora početi od arhivskih snimaka Zaima Imamovića. On ostaje večni simbol vokalnog gospodstva, mere, čistote i neprevaziđene duhovne lepote.

Izvori i dokumentacija

• Zvučni arhiv Radio-televizije Bosne i Hercegovine (BHRT), Sarajevo – zbirka trajnih snimaka Zaima Imamovića (1945–1985).
• Diskografska dokumentacija Jugotona (Zagreb) i PGP-RTB (Beograd).
• Kovačević, Krunoslav: Zaim Imamović – Čuvar bosanske pjesme, Muzička tribina, Sarajevo, 1980.
• Arnautović, Esad: Radio Sarajevo i stvaranje vokalne škole sevdaha, Sarajevo, 1998.
• Dokumentarni film TV Sarajevo: Zaim – glas jedne epohe, Redakcija muzičkog programa, Sarajevo, 1985.